|
شعر چلنگی
|
||
|
تورکجه مدرن دويغوسل وب صايفا |
آذربايجاندا بايرام دبلري
ايل تزهلهنير عؤمور كؤهنهلير.
محتشم آذربايجان يوردوندا يايلا قيشين هاوا و طبيعت دورومو باخيميندان دييشيكليگي گؤسترير كي يازين يولدان يئتمهسي بو يئرده ياشايانلاري دريندن دوشوندوروب سئوينديرميشدير. يازين طراوتله شنليك گتيرمهسي اوچون اونون باشلانديغي گون زردوشت دينينه باغلي اولان اهورامزدايا عاييد عنصرلريندن اولموشدور.
عادت و دبلرله دولو اولان، كؤكو چوخ اسكي زامانلار ميلاددان نئچه مين ايل قاباغا قاييدان نوروز بايرامين بير سيرا زردوشت دينيندن قالميش، بعضيلري ايسه بوتون تورك ائللري دئمك يئرلي توركلر، اورتا آسيا توركلري و اورادان آذربايجانلا همدان تورپاغينا گليب يئرلشميش تورك سويلو ائللرين عادت و رسملري بيلميشديلر.
نوروز بايرامي بعضي بيلگينلرين نظريجه كؤكونده اوغوز بايرامي اولموش سونرالار گئت- گئده بو گونكو دوروما دوشموشدور. نوروز شيمال ياريم كؤرهسينده يازين باشلانديغي گئجه- گوندوز برابرليگي گونونده كئچيريلير. بير سيرا ائللر يازين يولدان يئتمهسين طبيعتين يئنيدن جانلانماسي ايله باغلاميش اونا عاييد اؤزل شنليك مراسيملر كئچيرميش و بير بايرام كيمي آدلانديرميشلار.
باهار بايراميندا بير عادت اولاراق يازين گلمهسيني، طبيعتين يئنيدن جانلانماسين قارشيلاماق اوچون سومني گؤيرديلير. سومني گؤيردن قادينلار يولدان يئتن يئني ايله بركت، بوللوق آرزيلاميش، بايراما دؤردو هفته قالميش، هر چرشنبه آخشامي اؤزونه مخصوص دبلرله كئچيريلير. سون چرشنبه تونقال قلاماقلا نغمهلر اوخونور. اودلا گونشه اولان ايناملاريني ايفاده ائديلير. بوتون بو كئچيريلن دبلر ايسلامدان چوخ- چوخ قاباق وارليق تاپميش قديم شرق عنعنهلرينين داوامي اولان عادتلرديلر.
نوروز بايرامي هله يولدان يئتيشمهميش عادت اوزره ائوده، حيطده آبادليق، تميزليك ايشلري آپاريلير. آغاج اكيلير. گؤي بئجرديلير. عائيله عضولري چيرمالانيب سيل- سوپور ائتمكده، ائوين بوتون يئرلرينين ايچهري ائشيكلي توزونو آلماقدا ائو قادينينا يارديم ائديرلر. قاب- قاج، دوشنكلر و هامي نسنهلر يويولوب يئرينه دوزولور. تميزليك ايشلري سونا چاتديقدا هر يئر گولابلانيب بايرامي قارشيلاماق اوچون باشقا حاضيرليقلار ائديلير.
بايرام گونو شيريني ايله پلوو پيشيريلير، چئشيدلي بوياقلارلا يومورتالار بويانير، خونچالار بزهنير، شام يانديريلير. حوضورلو يئرلره گئديلير. كوسولولر باريشير، قوهوم- اقريبا – قونشولار بير- بيرينين ائوينه قوناق گئدير. پايلار گؤندريلير. عوموم خالق تازا پالتار گئييب شنليكلر ائديلير.
ايل بايرامي يئتديكده يوردوموزون بعضي يئرلرينده بئله نغمهلر اوخونور:
گلير نوروز بايرامي/ آچيلار گوللر هامي/ ساخلا گلين آنامي/ آنامي، هم آتامي.
نوروزگلير، ياز گلير/ نغمه گلير، ساز گلير/ باغچالاردا گول اولسون/ گول اولسون بولبول اولسون.
نوروز، نوروز خوش گلدين/ خوش گلدين، بوش گلدين/ بوش گلدين دولو گلدين/ بول گلدين، سولو گلدين.
اينسان ياشاييشيندا اؤنملي يئري اولان دؤرد عنصر«سو، اود، يئل، تورپاق» توركلرين ايچينده وارليق سيمگهسي كيمي قوتساللاشيب دَيهرلنميشدير. اولو آتا- بابالاريميز قيش فصلينين سون دؤرد چرشنبهسينين هر بيرينه آد آپارديغيميز دؤرد عنصرين آدين قويوب ايل سونا چاتاندا او چرشنبهلري طنطنهلي مراسيملرله كئچيرميشلر.
طبيعته يئنيدن جا وئرن حيات سيمگهسي اولان «سو» آدي ايله ايلك هفتهني (سو چرشنبهسي) آدلانديريب بوزلا قارلارين ياواش- ياواش اريييب سويا دؤنمهسين طبيعته يئني حيات باغيشلايان بيليبلر.بعضي يئرلرده (خير چرشنبه) ده دئييرلر. بو هفته چوخلو كندلرده جولا قازيب تينگ اكرلر، يئر سوروب ياز اكيني اكرلر. مرجي، نوخود، ياز آرپاسي، كوروشنه، يونجا، شنبله اكرلر.
«اود» ايستيليك گتيريب ايشيقليق پايلاييب طبيعته يئني روح وئردييي اوچون ايكينجي هفتهني (اود چرشنبهسي) آد وئريبلر.بو هفتهيه ( گوله چرشنبه)ده دئيينلر وار. بو گون گؤي بئجرتمهيه ال قاتماق گونودور. بعضي كندلرده بئله گونده يئرلي آداملار ساري تيكان، چالقي تيكان و اودون ييغيب آخير چرشنبه تونقال قالاماق اوچون حاضيرليق ائدرلر. اولو بابالاريميز بئله اينانيرميشلار؛ اودلا گونشه هر نه قدهر تقدوس وئرديكجه طبيعت او اؤلچوده تئز ايستيلهشيب انسانلارا سعادت گتيرهر.
اوچونجو هفته «يئل» يولدان چاتيب آز زاماندا بوتون يئرلري دولانيب تورپاغي قيش يوخوسوندان آييتديغي اوچون (يئل چرشنبهسي) آدلانيب. بو هفته بويو چوخلو يئرلرده خالق ديرناقلاريني توتوب، ساچلاريني قيسالديب، هابئله مال- داوارين قويروقلاريني وورارلار. اؤلكهميزين بعضي يئرلرينده بو چرشنبه (كوله چرشنبه) آدلي ايله ده تانينيب.
ايلين سون هفتهسي تورپاق، اود، سو ويئل گوجو ايله يئنيدن جانلانيب بير داها آييلديغينا گؤره (تورپاق چرشنبهسي) آد وئريليب. (آخير چرشنبه) بوتون ائللر تورپاغين آييلماسين بوللو مر اسيملرله قارشيلاييب، قيشين آغير گونلرين دالدا قويوب طبيعتين سخاوتلي قوجاغينا قوناق گئتديكلرين بير- بيرلرينه تبريك دئييب بئله اوخويارلار:
سو گلديها! اود گلديها! يئل گلدي تزه عؤمور، تزه تاخيل ايل گلدي.
آنا طبيعت ال آچيقليقلا نعمت دولو قوجاغين ائللره ارمغان گتيرديكده هامي بو دورومو سئوينجله قارشيلاييب اويناماغا گلديكده شنليك دولو مراسيملر يولا ساليرلار. آرتيرمالييام اوسته آچيقلانديغي دؤرد چرشنبه اوزون ايللر بويوندا گئت- گئده اؤز نهدنين الدن وئرسهده بو گون خالقيميز اونلارا عاييد اولان دبلرين هاميسيني ايلين سون چرشنبهسي (تورپاق چرشنبهسي) گونو بيرليكده كئچيريرلر.
كئچميشلر قورونوب ساخلانان، بيزلره ميراث قالان، بوگون ائللر آراسيندا طنطنه ايله كئچيريلن بعضي عادت- عنعنهلر آشاغيدا آچيقلانير.
گؤي بئجرلتمك:
بير آز بوغدا يامرجيمك ايسلاديليب جوجرمك اوچون پارچا آراسيندا ساخلانيلير. جوجريب ياشيللاشاندان سونرا اونلاري چئشيدلي قابلارا تؤكوب اوستو اؤتولور. اوجالسين دييه هر گون ديبينه سو وئريلير، بير آز بوي آتاندان سونرا اورتويو گؤتوروب دؤورهسينه قيرميزي پارچا توتولور. چوخ ائولرده قولپو اولمايان ساخسي قابلارين دؤورهسينه پارچا سهريليب اوستونه قاباقدان ايسلانميش زيهرك ياخيليب، هر گون قابين ايچينه سو تؤكورلر، نئچه گون سونرا زيهركلر جوجهريب ياشيللاشاركن گؤزهل دوروم تاپير. بئجرديلميش گؤيلري بايرام گونو يئدي سين سوفرهسينه قويوب اون اوچ گون قورويوب ساخلاياندان سونرا يازين اون اوچونجو گونو چول- باييران چيخاندا اونو آخار سويا آتارلار.
سمهني (سومهني) پيشيرمك:
ياز بايرامينا نئچه گون قالميش، لازيمي قدهر بوغداني جوجرمك اوچون بير قابدا ايسلاديب؛ گؤيهرميش حالدا اولان بوغدالارين شيرهسين چيخاتماغا گؤره توربايا تؤكوب نئچه گنج قيز توخماق ايله دؤير. سونرا اله گلن شيرهني قازانا تؤكوب هر بير چرهك شيرهيه آلتي كيلو اون آرتيريب قاريشديراندان سونرا تندير يا اوجاق اوسته قويولار. قايناغا گلديكجه آز- آز سو توكوب كؤپوكلنميش حالا دوشنه قدهر قاريشديرماغا دوام وئريلر. سومهني پيشيرمكله اورتاق اولانلار بو زامان قابيقلي فينديق، قوز، بادام، گيردكان قازانا آتيب، سونرا سومهني دمه قويولار. بو ايشين آرديجا آينا، جهناماز، سورمهدان و بير قاب سو سومهني پيشن اوتاغا قويوب قاپيسين باغلاييب ديشارييا چيخارلار. خالق آراسيندا بئله اينام وار گئجه زاماني حضرت فاطمه (س) گليب سورمهدن گؤزونه چكيب، ناماز قيليب سومهنيدن بير بارماق ييييهر. بئله اولدوقدا سومهني داها آرتيق شيرينلهشيب نذيرلر قبول اولار. پايلار بؤلوشنده هر كيمسه اؤز آتديغي قابيقلي فينديق، قوز، بادام، گيردكانين گؤتوروب گلن ايل بايرامينا قدر پوللاري بركت تاپسين دييه اونلاري پول تورباسيندا ساخلارلار.
سومهني هر يئرده قادينلار الي ايله پيشيريلر. قازاين چئورهسينه ييغيشان قيز- گلينلر چاليب، اويناييب شنليك ائتديكده بئله نغمهلرده اوخويارلار:
سومهني ساخلا مني/ ساخلاماسان يييهرم سني/ سومهني ساخلا مني/ ايلده گؤيردهرم سني.
سومهنييه سالديم بادام/اطرافيني آلدي آدام/ قويمورلار بير بارماق دادام/ قاينادين قازاني گلديم.
سومهني، آل سومهني/ يازدا يادا سال مني/ گولوش دوغار دودا قدا/ ائللر اوخور بو نغمهني
سومهني آي سومهني، ساخلا مني/ دوزوم دؤرد يانينا نرگيس، ياسمني
بو بايرامدا هر ايل بايرام دوزهلدن/ من ال چكمم سندن كيمي گؤزهلدن/سفرلرين بزهگي سن ازلدن/ ياراشيرسان اوتاقلارا سومهني.
چوخلار سومهنيني قوتسال بيليب اونا نذيرلرده ائدرلر. بعضي يئرلرده اينسانا بير ياراماز ايش اوز وئرنده نذير دئييب هامان ايش اؤتوب كئچديكده قونشو و ياخين آداملارينا سومهني پايلار. سونسوز قادينين اوشاغي اولسون دييه، بايرام گونلرينده سومهنيني اونون باشي اوسته قويوب «چيللهسين كسرلر» بئله كي بير باشقا قادين باش اوسته ساخلانيلان قابا سو تؤكوب بير آيريسي توكولن سويو قايچيلاييب دييهر: «آي بونو گؤيردن تانري؛ بوگليني ده گؤيرت، آرزيسينا كاما يئتير، مطلبينه مورادينا چاتدير. عهديني اوميديني بيتير.»
آتيل- ماتيل چرشنبه، باختيم آچيل چرشنبه:
ايلين سون چرشنبهسي سحر ائركن آذربايجانين چوخلو كندلرينده مال- حيواني سووارماق اوچون چايا آپارارلار. بئله بير اينام وار كي بو گون سحر مال- داوار سووارماق اونلارين جانيندان قادا- بالاني اوزاقلاديب بوللوق گتيرهر. اونون آرديجا گئجه اللرينه حنا قويان قيز- گلينلر بولاق باشينا گئديب، اللرينين حناسين سودا يوواركن ديرناقلارين توتوب يومني خوش اولار ديييه ساچلارينين اوجوندان بير آز كسيب سويا آتارلار. سونرا گنج قيزلار سودان بو طرف او طرفه هوپپانيب بئله اوخويارلار: «آتيل- ماتيل چرشنبه، باختيم آچيل، چرشنبه» گنج قيزلاردان باشقا سودان هوپپانانلار بو سؤزلري دييهرلر:« ديش آغريم، باش آغريم، گؤز آغريم بوردا قالسين.» سوباشينا گئدن قيز- گلينلر آپارديغي سو قابلارين دولدوروب بير ايل باشا- باش ايشيقليق، آيدينليق، تميزليك ايچينده ياشاماق اوچون گتيرديكلري سو قابلارين ائوين بوجاغينا قويوب بايرامين يئدي سين سوفرهسينده او سودان ايچيب اوركلرين ايشقلادارلار. بعضي يئرلرده بولاقدان گتيريلن سويو ائوين بوجاقلارينا سپيب بئله ايناملاري وار كي او سويون تاثيرينده داها ائولرينده جان اينجيدن بوجكلردن خبر اولماياجاق. بير پارا يئرلرده ايسه ائولرده اوجاق اوسته قازان آسيب، بولاقدان گتيريلن سويو قاينادارلار. اينانديقلارينا گؤره او سو يئرده قويولمامالي و اونونلا يويونماليديلار. چونكو دئييرلر چرشنبه سويو ايله يويونماق اينسانين بدنيني يونگول و ساغلام ائدر.
چرشنبه بازاري:
چوخ كئچميش زامانلاردان ايلين سون چرشنبهسي هامي بازار گئديب عاييله عضولرينه چرشنبهليك آلارلار. بوگون هر نهدن اؤنملي تازا پالتار آلماقدير. هر كيمسه پولونا قدر عاييلهسينه تازا سئودييي گئييملر آلار. بازارلار اولدوقجا قالاباليق اولار اوشاقلار اوچون پالتاردان باشقا اويونچاق، بعضي قادينلار دا قيزيل آليب، چوخلاري ائو نسنهلريده آلميش اولارلار. بو گونون ان اؤنملي آليناجاغي «چرشنبه يئميشي» يا «يئددي لوين»دير. قورو يئميش، بادام، گيردكان، كيشميش، نوخود باسليق، سوجوق و باشقا شبچرهلردن بير يئره توپلانميشي چرشنبه يئميشي آدلانير.
اره گئدن قيزلارا پاي آپاريلاندا چرشنبه يئميشي ده پايين قيراغيندا قويولار. آذربايجانين بعضي كندلرينده چرشنبه يئميشي اولمادان قووورقا قوورولوب ائوين آغ ساققالي الي ايله ائو آداملارينين آراسيندا پايلانار. «بعضي يئرلرده آخيرچرشنبه گونون يئمگي كوفته اولار، كوفته سايسي ائو آداملارنين سايسي جان اولدوغو حالدا بيردانادا آرتيق پيشيريلر كي اونادا "قئييب پايي"دئيلير، بونو خبرسيزگلن قوناق اوچون پيشيريلر. چرشنبه گونو بيرچوخ يئرده قووورقا دا قوورولار، بو قووورقا ائوين آغ ساققالي طرفيندن ائوآداملارنين آراسيندا پايلانار. بعضي كندلرده بوايش داملاردا و اود تونقالارنين باشيندا گورولر، آغ ساققال كيشي بير شيش ايله دامين دورد طرفينه بير جيزيق چكيب قاوورقادان دايره ايچرسينه سپپب سونرا خير دوعاسي وئرر (بسم آلله الرحمن الرحيم، الهم صلي علي محمد وآل محمد، ائي آللاه انشااللاه، كي محمدين نوروزو، ابراهمين دوولتي، نوحون عومرونو، ساغليق و بوللوقلا بيزلره و قونشولارميزا اكرام ايله ، سونسوزلارا اوولاد،جوانلارا ساغليق، قوجالارا اوزون عومور، ناخوشلار شفا، فاغيرلارا دوولت، پوللولارا كرامت عطا بويور، هاميني بير بيرينه مهربان ائله، آمين يارب العالمين) دوعادان سونرا بير اووج قاوورقا و نوخود و مرجي گوتوروب اوزو قيبله يه ساري دوروب نييت ائلير، تانري هاميا شنليك، بول روزي قيسمت ائلهسين، آخيرده بير اووج قوورقادان دا گويه سپللر و دئير كي[بودا قوشلارين پايي.] »
بعضي يئرلرده بازاردان اويونچاق آلماق يئرينه، اوشاقلار پالچيقدان فيشقا ايله ماشين يا باشقا اوينادمالي دوزهلديب؛ بايرام گونو يئتينجه اويونچاقلاري ايله اويناييب بوياقلي يومورتادا چاقيشديرارلار.
اوزوك آتدي:
ايلين سون چرشنبهسي دبلريندن بيريده «اوزوك آتدي»دير. اون نفردن چوخ قادين بير ائوده توپلاشيب، بؤيوك بير تشتين ايچينه سو دولدوروب اوستون قيرميزي پارچا ايله اؤرترلر. سونرا هر كيمسه اؤز اوزويون او تشتين ايچينه ساليب سيرا ايله بير باياتي اوخويوب؛ اؤزو يا باشقاسي الين اؤرتويون آلتيندان سويا ساليب اوزوكلرين بيرين گؤتورهر، اگر گؤتورولن اوزوك باياتي اوخويانين اولسا اوخودوغونا گؤره نييتين يوزار. او اوزوك آيريسينين اولسا باياتي اونون يورومو ايله يوزولار.
سو فالي:
چرشنبه گونو قادينلارا مخصوص اولان «اوزوك آتدي» فاليندان باشقا ائولرده «سو فالي»دا توتولار. بير قابين ايچينه سو دولدوروب اوستون پارچا ايله اؤرترلر. ائو آداملارين هر بيريسي شئودييي بير شئي مثلا: سانجاق، دوگمه، مينجيق، حالقا و ... نسنهسين سويون ايچينه آتيب بير نفر باياتي اوخويوب كيچيك اوشاقلارين بيريندن ايستهنيلر سويا آتيلان شئيلرين بيرين چيخارتسين. هر كيمسه اؤز آتديغي شئييه گؤره اوخونان باياتيني يوزار. آنجاق باياتي اوخويانلار چاليشارلار گوزهل، اورهيه ياتان، ياشاييشا اوميد وئرن سؤزلر دانيشسينار.
قولاق فالي(آچار فالي):
خالق آرا بئله بير دب وار كي؛ چرشنبه گونو نييت ائديب بير آچار يا سانجاغي آياقلارينين آلتينا قويوب، كيمسهلر ايسه ياخالارينا اينه تاخيب دؤرد يولون آيريميندا، قاپي داليندا، بعضي يئرلرده ديوار داليندا، كندلرده داملارين باجالاريندا پوسقودا دوروب دانيشيلان سؤزلره قولاق ياتيرديب ائشيتديكلري سؤزلري اورهكلرينده اولان نييتلرينه گؤره يؤزسونلار. عوموم خالقين بئله دبلردن خبرلري اولدوغو اوچون؛ چاليشارلار دانيشديقلاري سوزلر ياخشي، اورهيه ياتان و سئوينديريجي اولسون.
بوغدا آتماق:
ايلين سون چرشنبهسي باخت اوستونده اولان قيزلارا «بوغدا آتما» رسمي اورهك اوخشايان دبلرديندير. بير كيچيك ياستي دمير تيكهسي اود اوستونه قويولوب، دمير قيزاراندان سونرا هر قيز بير بوغدا نيشانلاييب اونون اوستونه قويار، هانسي بوغدا هامسيندان تئز چيتلاييب اود اوستوندن آتيلسا، او بوغداني قويان قيز هاميدان تئز اره گئدهن اولاجاق.
چرشنبهليك:
«چرشنبهليك» يا «بايرام پايي» تازا ار ائوينه گئتميش گلينه، آتا- آناسي طرفيندن و ار ائوينده اولان باجيلارا قارداشلاري طرفيندن بو پاي گؤندهريلر. گلين يا باجينين او ائوده ياشاديغي آداملارين ساييسي حئسابينا شام پيشيريليب بؤيوك ميس مژمئييلرده دوزولوب الدن گلن قدر بايرامليقلا چرشنبه يئميشي آلينيب او خورهيين يانينا قويولار. چرشنبهليگين اوستو گؤزهل پارچا ايله اؤرتولوب اره گئدن قيزلارا هديه اولونار. بو رسمين ائللر ايچينده اوستون يئري اودوغونا گؤره چوخ قديم زامانلاردان بو گونه كيمي قورونوب ساخلانميشدير. دئمك اينديلر بو دبلر بير آز كئچميشلرله فرقلي اولاراق سادهلشيبدير.
توولاما:
چرشنبه آخشامي گنج اوغلانلار شنليكلرين داها آرتيريب، گؤزهل منظرلرله كؤنوللري اوخشاماقچين توولاما توولاييب، تاماشا ائدهنلري سئوينديرهرلر. توولاما برك سيمدن توخونولموش كيچيك سبده اوخشار بير نسنهدير كي اوست دستهسينه اوزون بير زنجير باغلانار. توولامانين ايچين كؤزهرميش كؤمورله دولدوروب بير تيكه آلمينيوم تيكهسي ده آتيب بير نفر آراليقدا دوروب توولاماني توولار، كؤمورلر يئلنمك اثرينده آرتيق حرارت تاپيب آلمينيوم تيكهسي اريديكجه قيغيلجيملاريندان گؤزلر اوخشايان گؤزهل شكيللرتؤرهنيب اطرافا ياييلديقجا هاميلارين باخشين اؤزونه ساري چكر. توولامانين يانيندا تاراققا، ال بومو، فيشفيشا و ... سس تورهدن مادهلرده پاتلادارلار.
نادارا:
ايلين سون چرشنبهسينين آخشامي، دامدا، اوجاليقدا، تپهده گاهداندا عومومون توپلانديغي يئرده تونقال قالانيب گونلري بيتن ايلي شنليكله يولا سالماق و يولدان يئتن يئني ايلي ايستيليك و شادليقلا قارشيلاماق اوچون بو مراسم ايله حاضيرليق گؤرونر. نادارا مراسيمي چوخ طنطنهلي و گؤزهل كئچيريلر. اوشاقدان بويوگه قدهر هامي اوندا اورتاقليق ائديب بير ايلين يورغونلوغون جانلاريندان چيخاردارلار.
رحمتليك پرفسور دكتر ذهتابينين دئييينه گؤره گونهيي ماهاليندا نادارا مراسيمينده هامي سس- سسه وئريب بئله بير نغمه اوخويارلار:
ناداراها، نادارا،/ سو گلدي قندهارا،/ شاهيم شيروان ايچينده،/ اوينار ميدان ايچينده،/ قيلينجي قان ايچينده،/ ميدانين آغاجلاري،/ بار گتيرمز باشلاري،/ آغا دايينين قاشلاري،/ هئي دؤيوشر قوچلاري…
ايكي دانا ها ايكي دانا،/ ايكي دانا بير قوشايدي،/ باغچايا قونموشايدي،/ بگاوغلو گؤرموشايدي،/ اوخ اينن وورموشايدي،/ اوخ مندن بئزارـ بئزار،/ دهرينـ دهرين قوي قازار،/ دهرين قويدا بير كئچي،/ هاني به بونون قيچي؟/ قيچي قازاندا قاينار،/ پيشيك يانيندا اوينار،/ پيشيگيم هارا گئديرسن؟/ گئديرم بابان ائوينه؟/ بابان ائوي ييخيلسين/ قيز گلين آلتدا قالسين
تبريزده و بعضي يئرلرده تونقالين اوستوندن آتيلانلار بئله سؤزلري تيكرار ديييهرلر: «ساريليغيم سنين اولسون/ قيرميزليغين منيم اولسون.»
قورشاق ساللاما:
قورشاق يا شال ساللاما دبي بو گون شهرلرده ايتيب باتسادا چوخلو كندلرده هله ده وارليغينا داوام وئرمكدهدير. بو دبي يئرينه يئتيرنلر بير بؤلومو آداخلي اوغلانلارلا قيزلارا وورولان اوغلانلار اولور. اوغلان آداخليسي يا سئودييي قيزين ائولرينين دامينا چيخيب، اورهيينده نييت ائديب، شال يا قورشاغي دامين باجاسيندان يا پنجرهسيندن آشاغي ساللاييب، ائو يييهسي قورشاق ساللاياني تانيماغا چاليشمادان ساللانان قورشاغا اليندن گلن قدر هديه باغلا. هديهلر جوراب، كؤينكليك، چرشنبه يئميشي، يومورتا و ... اولار. آنجاق ائولرينده آداخلي يا گنج قيزلاري اولانلار قيزلارينين دَيرين آرتيرماق اوچون (شال يييهسي قيزلارينين آداخليسي اولار دييه)، ياخشي دَيرلي بير هديه باغلارلار. قورشاق ساللايان كيمسهده باغلانان پايا گؤره اورهيينده توتدوغو نييتي يوزار.بعضي ائولرده گولمك اوچون ائو يييهسي بئله بير سؤزده دئيهر: (اوغلان قيزيم چوخدور، ايستهسن بيرين باغليييم شاليوا) بعضن ده ائوين آناسي شالا بير پاي باغلاياندا بئله دييهر :_ بالا يومورتا باغلاديم/_ ايستهميرم /_ پول باغلاديم / _ ايستهميرم/ _ ياخشي قيزي باغلاديم چك آپار. بو سؤزون آرديجا ائوده اولانلار هاميسي گولوشوب گئجهلرين شن كئچيرهرلر. قورشاق ساللايانلارين بعضيلري باشقا نييتلرله بو ايشي گؤرهرلر، گاهدان دا قورشاق ساللاماقلا بيرگه دانيشلان سؤزلره قولاق وئريب نييت ائدرلر. خالقين بونا اينامي وار كي ايلين سون چرشنبهسي ائشيديلن ياراماز سوزلر يئني ايلين باشا- باشيندا سؤز ائشيدهنين ياشاييشيندا تاثير بوراخا بيلر، ائله اونا گؤره هامي بو گئجهده پيس، ياراماز سؤزلر دانيشماقدان چكينهرلر.
سون چرشنبه اوچون اولان اينانجلار:
· بو گون اوشاغي اولمايان گلينلر اوچون بئشيك دوزلتمك، يئني ايلده اونون بويلو اولماسينا سبب اولار.
· بو گون قوچ، كل و ... بوينوزلارينا قيرميزي پارچا باغلاماق ائوين بركتين آرتيريب شنليك گتيرهر.
· بو گون حاماما گئديب چيمك آيدينلقلا ساغليق تورهدر.
· بو گون ائودن ائشييه پول، الك، دوز، اون، بيتگي، اود، اودون وئرمك ائوين بركتين آزالدار.
· بو گون يانديريلميش شامي ياريمچيق سؤندورمك باختي قارالدار.
· بو گون، گون باتماميش ائوده لامپا، چيراق يانديرماق ايل بويو انساني قارانليقدان ساخلار.
· بو گون زاهي اوستونه گئتمك اونا زيان يئتيرهر.
· چرشنبه گئجهسي تئز ياتماق باختي يوخلاتماق نيشانيدير.
· بو گون ائو اوجاغيندان قازان آسماق بوللوق گتيرهر.
· بو گون تازا اؤلنلري يادا ساليب اونلارين قبيري اوسته گئتمك عؤمرو اوزالدار.
· بو گون سومهني قازانينا سالينان قابيقلي بادام، فينديق، گيردگاني پول تورباسيندا ساخلاماق پولوبركتلي ائدر.
يئديسين سوفرهسي:
يئني ايلين ان گؤزهل دبلريندن بيريده «يئددي سين سوفرهسي»دير. دئمك بو سوفرهنين آذربايجان ائولرينده اؤزل يئري وار. يئني ايل يولدان يئتيشن زامان بو سوفره هامينين ائوينده آچيليب، بوتون عائيله عضولري اونو دؤورهسينه توپلاشيب بايرام ائدرلر. چوخلو ائولرده اوجاق اوسته قازان يا قابلامادا دولما آسيب، ائولرينه بركت گلسين دئييه، اوتن ايلين ايله يئني يولدان يئتن ايلن آراسيندا قازان قاينايان حالدا اولار. چوخ ائولرده دولمالارين بيرينين ايچينه دمير پول قويوب، ايل دَييشيلندن سونرا، دولما يئيينلده، اينانديقلارينا گؤره؛ «دمير پوللو دلما» كيمسهنين پايينا دوشسه ايلين سونوناجان او آدام پوللو اولار.
سوفرهنين ايچينه قويولان سينلر بئله اولور:
۱- سو: حياتين ان گركلي اولان مادهسيدير. خالقين ياشاييشدا اونون نه قدر اؤنملي اولماسين گؤسترمك اوچون سوفرهيه قويولان سو قابينا بير يا نئچه كيچيك قيرميزي باليق دا سالارلار.
۲- سومهني: اينديلر بير دادلي حالوا كيمي دوشونولسهده كئچميشده حياتي يئنيلهدن سيمگهسي وگؤيرتي آنلاميندا ايشلهنردي. (سومهني ساخلامني/ ايلده گؤيردهرم سني)
۳- ساريمساق: بوللو فايدالاري اولان، اينسانين ساغليق رمزي ساييلان بير يئيينتي.
۴- سوجوق: ائولرده پيشيريلن ان دادلي، آغيزلاري شيرينلهدن يئمهلي.
۵- سونبول: بركت، بوللوق و اينسانلارين يئديگي چؤرهيين كؤكونون سيمگهسي.
۶- سوماق: خورهكلرين دادين آرتيران چاشنيلارين مزهليسي.
۷- سيركه: اينسان گؤودهسينين مزاج باخيميندان پيسليكلرين آرادان قالديران مادهلرين سيمگهسي.
هئيفانا مراسيمي:
كئچميش تورك خالقي؛ ايلين دؤردونجو گونو عائيلهلر، كيچيكلي- بؤيوكلو سحر ائركن ائودن ديشارييا چيخيب ناهار پيشيرمك وساييلين قاباقدان حاضيرلاديقلاري اوچون اؤزلري ايله گؤتوروب ائلهجهده بو گونه مخصوص اولان اويونلارا گرهكلي نسنهلري گؤتوردوكلرينه آرتيريب، چؤله، باغلارا ، سو باشلارينا و آنا طبيعتين قوينونا گئديب آخشاما قدهر اورادا يئييب- ايچيب بيرليكده اويناياركن، شنليكلري ائديب چئشيدلي اگلنجهلرله باشلارين قاتارديلار.
خالق آرا بو شنليكلرله دولو گونه «حيف اونا» سؤزلرينين بير- بيرينه قوووشوب قيساديلميشيني دئييرديلر. «هئفانا» حيف نوروزا كي الدن گئتدي سؤزونو آنلاميدير. عوموم خالق بو گونه او قدر عادت ائتميش دئمك اگر بوگون هاوا سويوق اولسايدي، ائولردن ائشييه چيخماق مومكون دئييلديسه مراسيمي ايمكان قدهري ائولرده توتوب بايرام گونلرين شن و فرحله كئچيرهرديلر.
دئمك هئيفانا مراسميلرين ايران توركلري، ايران اؤلكهسينين باشقا خالقينا تاي ايلين اون اوچونجو گونو يئرينه يئتيريرلر.
قايناقلار:
۱- آخير چرشنبه آذربايجاندا(مقاله): ؟
۲- آذربايجان فولكلوروندان نمونهلرجلد 1و 2: دكتر سلامالله جاويد.
۳- ايران توركلرينين اسكي تاريخي: پرفسور دكتر ذهتابي.
۴- باغ وزير كندينده چرشنبهلر (مقاله): مريم خدابخش
۵- عيد نوروز ميراث ملي تركها(مقاله): ندا كامران كشتيبان
۶- قزوين ده سومني پيشيرمه دبي(مقاله): مهران باهاري
۷- نوروز جش فرا ايراني (مقاله) : حسن راشدي
|
|