| تبليغات | X |
|
شعر چلنگی
|
||
|
تورکجه مدرن دويغوسل وب صايفا |
شعر ، شاعير
يازان : اویاق
شوٍبههسيز دوٍزگون شاعير خالقينين گوٍر سَسيله عصرينين باغيرتيسيدير .اؤلکهسينين سؤز بيلهني ؛ دهيرلي باشچيسيدير. شعرين قيلينجين ، دوشونجه بولوونه چکيب گيزلين يارالارا مرحم قوْيماق اوچون ؛ باجاريقلي حكيم کيمي ايشه باشلايان زامان. معنا دوْلو سؤزلري ايله اوٍرهكلري اوْخشاييب مؤجوزهلر يارالدار . اوٍرهک بولاغيندان شعره سؤز پالتاري گئيينديريب سانارسان گنج قيز بزهنيب اوْتاقدان چيخير . بئله بير شاعير اولماغا اينجه ذؤوق گرهکدير.
.........> latince burada oxuyun
"والئنتاين" گونو هاردان گليب ؟
اوياق
بو گونلرده گنجلر آراسيندا" سئوگيليلر گونونه " عايد دانيشقيشلارين شاهيدي اولوروق< ...
قانلي سالام
اوياق
نه يازيق كي اؤزگورلوك آغاجي قانلا سوواريلير .
بو گون دار آغاجی آسيليب و قیزیل قانلار آزادليق آغاجين سووارماغا آخير . حسرتلر سینه ده قویلانیب ، آرزیلار اؤکسوز اولاراق ، اؤزلرين ايتيرنلرين اعتراض دوداقلاری یالتاقلیغا آچیلیر- یومولور؛ ظولم داغین ییخان یومروقلار دوست باشینا چیرپیلیر ، قارا باسمیش شهرین اوره یی اضطرابلا چیرپینیر ، آینالارین توزو سيلينيب دوست دوشمندن آييرد اولونماقدادير ، آلدانیب آلدادمالارين دوزلوگه قالیب گلمه سي دووراني كؤچه مه ده دير ، اؤزگورلویه هاوار دورانلارين سايي آرتيقلانمادادير ، یئنه کوهنه حامام کوهنه طاس اوز گوسترسه ده ، یئنه کافتار ایله توکولره میدان وئریلسه ده ، بیلیک و محبت اولکه سی کینه آتلارینین دیرناغی آلتیندا قالسادا ، دردلر درمانسیز ، سورغولار جوابسیز و قولاقلارین کارلیغیندان و اورکلرین داشلیغیندان آنالایان لار اینجیک چكيب ِ دردیمیز آغیر داش کیمی چیینیمیزي يورسادا ، بئله بیر دورومدا بیزی یاشادان صاباحلارین عشقیدیر و یالنیز بیر اود دئییل کی بیزیم آرامیزدا یانیر ساده بیر یاشاییش و درین عشقیدیر و بو آزادليقا اولان یاشاییشدیر بیزیمله آددیملاییب الیمیزی گونشه چاتدیراجاق .
بولاق
اویاق
بير بولودلو آخشام چاغي يا گونش چيخماميش بير سحر ، دينج خلوت چولون آراسيندا ، قايالار اوسته اوتوروب ساحاتلار بير بولاغين غريبلي یينه گؤز تيكمك اولار . ساحتلار ، گونلر و هفتهلر بولاقدان دانيشيب يازماق اولار . بولاقدان نه قدر دانيشسان آزدير .
بولاغين آخار سويونا داليرسان سسسيزجه سني اؤزونه چكير اونونلا گئديرسن ، داها قاييتماق ايستهميرسن ، اونون آخارليغيندا ايچ دردلريني يويوب اؤزوندن آييريرسان ،سايداملاشيب دينجيليك دويورسان .
بولاغين هئچ نهيي يوخدور ،نه باغي وار نه سارايي و نه نئچه قات بؤيوك تيكينتيسي . اونون گؤز قاميشديران قصري ده يوخدور . بولاغين اوشاغيدا يوخدور بئله اصلن ائوي ده يوخدور . اَيهر بولاغين ائوي ايلك دؤنه ديشارييا چيخديغي يئردير ، نه دن بس يولا دوشوب اورادا قالمير . دئمك اورا اونون ائويديرسه نه دن اورا اورهك باغلاييجي حالي يوخدور . ايهر بولاغين باغي او سودان دويوزدوردوغو باغدير ، نه دن اوراني بوشلاييب بير آن دايانمادان اؤتوب گئدير .
او آخديقجا اؤز وارليغيندان چئورهسينده اولانلارا ياشاييش پايلايير ، طبيعته شورلا شعور بخش ائدير ، اورهك اوخشايان نغمهلري ايله هرزادي مست ائديب ديريليك موشتولوغو وئرير.
ايهر بولاغين ساراي لا قصري اؤز وارليغي ايله اونلارا گؤز هلليك باغيشلايان حووضلاري اولان كاخلاردير ، نييه اورادا قالمير ، بوياقلي كاشيلار و بولور ديوارلارلا اونا زور ائديب ساخلاياندا ، اوره يي سينيب طراوتين الدن وئريب كدرلهنهرك اييلنير و قصرله كاخين هاواسين پيس قوخو ايله دولدور.
بولاغين هئچ نهيي يوخدور ، اينانين حتا بوياغي دا يوخدور ، هئچ زادا يييه دورماز ،بونونلا بئله بوتون گوللر بوياقلارين اونا بورجلودورلار . بولاغين اييي يوخدور ، آمما بوتون گوللر اؤز عطرين اونا بورجلودورلار . بئله دئييلسه اَيهر بير گون اونلارا سو چاتماسا اؤز بوياق ،عطير و طراوتلرين الدن وئريب كدرلي حالدا بويونلارين چييينلرينده بير بوجاقدا سوسوب قالارلار . بولاغين بؤيوك بوغدا آنباري يوخدور ،آنجاق بوسبوتون بوغدا تارلالاري گؤزهلليك و دهيرلرين اوندان آليبلار .
گؤرونور كي بولاغين هئچ نهيي يوخدور ، حتا اؤزونه اؤزهل بير حياتيدا يوخدور آنجاق ياشاييشين طراوتي اونا باغلي دير . بولاق نه گؤزهل سسسيز و ايديعاسيز باغشلايا بيلير .
آتيلميش اوُشاقلار اوچون
اویاق
سنينلهيم ـ كيم ايله دانيشيرسان ؟ سيررلارين اورهيينين هانسي بوُجاغيندا گيزلهنيب ؟ اوْ يازيق يانا گؤز ياشلارينين پارلاماسيندا قريبليك سؤزلري ياتيب ، هانسي آلين يازيسي قريبليك دردين سنه يازيب و بو يازيقليقي سنين كورهيينه يوكلهييب . مينلر سنين تك اوُشاق ايندي اؤز ياتاقيندا ساكيتجهسينه يوُخلاييب ؛ آمما سن ... باختينين آغير يوُخوسوندان ساري هلهده كوْرلوق چكيرسن . قوُرتولماز سؤزلرله آردي كسيلمز سوكوت ؛ دؤزومسوز بيرـ بيرينه تاي يوْروجو گئجهلر ، سحره قدهر سانالاماق ، درين يالوارماق ، ايستي گؤز ياشلاري ، محبت آرايان گؤزلري كيچيك معصوم اوزلرينده هاميسي يالقيزليق ايزلريدير .
خورهك آلماق اوٍچون اينتيظاملا سيرالانيب منتظيرديلر . خيردا اَللرينده گاهدان بشقاب آغيرليق ائدير . يئني گلن آداملار يالقيزليقلارين سينديرماغا بير موُشتولوق كيميدير . اوُشاقلار محبت دوْلو باخيشلارلا ، گولوش دوْداقلاريندا هر يئني گلنه ساري تلهسيك قاچيرلار . اؤنومده دوُرموش بير اوْغلان اوُشاغينين باشينا اَل چكيرهم بير دن بيره باشقا اوُشاقلارين حسرت دوْلو ، بير محبتلي اَل اينتظاريندا اوزومه گولن، آختاريجي گؤزلرله اوز به اوز اوْلورام .
هرگون محبت دوْلو اوْخشاملارلا اوُشاقلاريميزي يوْلا سالديقسا ، اوْ يالقيز ياشاييشيلا داشلي ـ چانقيللي يوْللارين يوْلچوسودور . اوْ بيزه تاي يوْخ اؤز يوْلون آختارمادادير ، اوْ يالقيزليقا محكومدور . اوْ رحمسيز و شايد چارهسيز آداملارين قوُربانيدير .
سوُچلو كيمدير؟ كيمسهنين اَلي ايله ياشاييشينين ايلك گونلريندهن روُحسوز توْپلومسال عؤمور سورمهيه محكوم اوْلوب . بو تكنولوژي عصرينده گرهك كؤورهكليك و اينسانيت اؤلومونون ياسينا اوْتوراق .
آي اوُشاغي قوْللارينين اوستونده ياتان ايستي قوُجاق آتا ـ آنا ! سنه بير سؤزوم وار : ساكيتليك آختاران اوُشاغين سنين محبتلي باخيشيندان آختارديغي دينجيليك گوللرين دهرير . گلين دردلريميزي بؤلوشدورهك ، بيرـ بيريميزه اورهك يانديراق ، اَليميزه چاتان آغ گونلوكده باشقالاريندا اوْرتاق ائدهك ، شنليكلريميزي آدامسيزلار و يالقيزلارلا بؤلوشك ، بو سؤزه اينام يئتيرهك كي بؤلدويوموز شنليكلر بو بالالارين دينجيليكلرينده ايز بوُراخيب اؤلمز ياشاياجاقدير . اوْتورماياق يارديم اوچون سارسيلماز قوْللاريميزي چيرمالاييب ميدانا گيرهك .
ایران ادبیات تاریخینه قیسا باخیش
یازار: اویاق
دونیانین اؤزگور خالقیلاری آراسیندا بشر حقوقلارینا اوستون ده یر وئریلیب و سایقی لارلا یاناشیلیر ، نه یازیق کی گونئی آذربایجان تورکلری و اونلارلا یاناشی ایرانین باشقا یئرلرینده عومور سوره ن سویداشلاریمیز بو گونه قده ر اؤز وارلیقلاریندان اوزاقلاشماق زوروندادیلار . یئنی یئتمه نسلین اؤز کیملیک لرینه سئوگی ایله یاناشماق و بو یولدا درین اینام و چابا گؤسترمه لری آیدین گله جه یین موشتولوغون وئریر . و تپه دن دیرناغا غیرت و هیمت اولان اودلار یوردونون بالالاری دونیانین هر بوجاغیندا اؤز دیل و هویت لری اینکیشافیندا چالیشمالاری و مدنی حرکتلری یارادمالاری اینساندا غورور حیسین آییلدیب باش اوجا یاشایشا ساری یؤنلدیر . عصرلر بویو آذربایجان خالقین ، اونون دیل ، مدنیت و تاریخین دانانلار آز اولماییب . آشاغیدا اوخویاجاغینیز یازی فارس یالانچی ادبیات تاریخچیسی ذبیح اله صفانین تورک لرین تاریخینه گوره تحریفلی یازیسینا بیر قیسا باخیشدیر .
بو گون قده رايرانين اسكي تاريخي چئوره سينده واقعیت لره یاخین باخیش لار اولماییب و چوخلو فیکری آچیق آداملار بوغونتولوق ، یاساقلیق و آردی کسیلمز خبرسیزلیکلره اثرینده تاریخی اولدوغو کیمی تانیماییب و يازيلان اثرلرين يوخاري فاييزي غرضلي اولاراق آريا محورلي باخيشلارلا بيرگه اولوب كي اونلارين سونجو بو سايسيز كيتابلارا آرخايينسيزليق تورهنمهيي دير بير رساله لر كي بؤيوك كوروشلا باشلاييب و مقدونييهلي اسكندرله سونا چاتيب .
بونلار اؤز موهومات بورولغانلاريندا اوزمه ده ديلر ، فيكيرلري تعصوب له جهل دؤرد دوواري آراسيندا دوستاق اولاراق اونلاري حقيقت له واقعيتلري گؤرمه يه يول وئرمير . اؤز ايسته مه لر جايناغي گؤزلرينين اوستونه ائله اورتوك چكيب كي حياتلارين باشقا اينسانلارين تحقير و آلچاقلادمالاريندا گؤرورلر.
بو يازيلارين هر واراقين اوخويورسان كوتله لرين فيكيرلرين چاشديريب دوزگون يولدان آييرمادان ، باشقا بيز زاد گؤرونمور بوش بوغازليقلارلا دولو تاريخ كيتابلاريندا غرضلي اولمالارين آيدينجاسينا گؤرمك اولور. بير آز تاريخدن باشي چيخان اولسا بو قولچاقلارين استعمارچيلار سياستي اويونچاغي اولمالارين دوشونه رك درين حيرت دوياجاق .
دونيانين بوتون اؤلكهلرينين ترسينه بيزيم اؤلكهده تاريخ بيليگي حقيقتدن اوزاق ، آلچاق ـ اوجالي فاجيعه يارالدان اولوب و ايرانين تاريخ يازماسينا بو اوره ك سئخيجي دوروم هخامنشيلرين خصوصيله ساسانيلر سيلسيلهسينين تملين قويان اردشير بابكان دان باشلانير .
اردشير بابكان تورك سيلسيلهلي حوكومتلرين اثرلرين ، كوتله ذهنلري و ايران تاريخيندن سيلمك قصد ايله كئچميش زاماندان قالان تاريخي سندلري آرادان آپاردي .
موبدلر موبدي تنسر واسيطهسيله فارس قومونون افسانهلرين ايرانين حقيقي تاريخينين يئرينه قويدو . اردشيردن سونرا، ساساني باشقا شاهلارلا زرتشت موبدلري اردشير و تنسر باشلايان يولون آردين توتوب اسكي ايران تاريخين هابئله ساسانيلر ايش اوسته گلمه لرين موهوم و معناسيز داستانلارا چئويرديلر و بونلارين بو يانليش ايشلري اسلامي دوورون دوزگون تاريخ يازانلارين دا چاشديريب و ايرانين اسكي تاريخينين حقيقتلرينه ال تاپماغي چتينلنديرديلر . موغان زرتشتلر ايله ساساني شاهلاري ايرانين اسكي تاريخين آرادان آپارميشسادا ، او دوورون اثرلري روم و يونان تاريخچيلرينين كيتابيندا حفظ اولونوب . آوروپا ميللتلري تك ـ تك اؤز اسكي تاريخلرين يونان و روم تاريخ كيتابلاري آراسيندا آراشديريب و اينكشاف ائديبلر بو آرادا ايران و ياخين باتي تاريخي ايله ده تانيش اولوبلار .
آوروپا استعمارچيلاري اوستون سوي و باشچي قوم تئوروسون اؤزون ساتميش رضاخان و او گونون حاكيم هيئتينين سياسي نظرييهلرينه آرتيريب و چوخ اطرافلي وگئنيش حالدا « آريا سويو » ، « بؤيوك رضا شاه » و « بؤيوك كوروش » تبليغينه ال آتيب و فارس شوونيزمين گوجلنديرهرك بئله گؤستريبلر كي اوزاق ايللردن ايراندا يالنيز آريائيلر واريميش و توركلر ياخين سنهلرده ايرانا داخيل اولوبلار .
رضا شاه حوكومتي دوورونده بو فيكيرلر داها گئنيشلهنيب و بو اؤلكهنين فارس اولمايان قوملاري اؤز ملي حقوق و آنا ديللرينده تحصيل آلما حاقيندان محروم اولونوب و اونلارين مدني و ادبي اثرلري چئشيدلي يوللارلا آرادان آپاريلدي .
بو تاريخ يازانلار امپرياليزم اويونچاغي اولان پهلوي حاكميت هيئتينين قازانجينا قلم چاليب و ايرانين اسكي تاريخينين موثبت يونلرين پارس قومونون حسابينا قويدولار .
آذربايجان آيدينلارينين پان فارسيس لردن بوندان آرتيق اينتيظاري اولا بيلمز . نييه كي اونلارين بو دَييشيلمه ين سياستلرينين چئشيدلي دوره لرده آردي توتولوب و هر چاغدا اؤزونه مخصوص بير بوياقدا گورونوب . بير زامان يئر آدلارين فارسلاشديرماقلا ، بير دؤروده مكتبلرده تورك ديلده دانيشماغي ياساقلانديرماقلا ، 21 آذرده تبريز موباريزلرين يترتيجي قولدور رضانين قوشونو ايله دارما داغين ائديب چوخلارين ديدرگين سالماقلا و .... تورك ميللتين اؤز طبيعي حاقيندان اوزاقدا ساخلاماغا چاليشيبلار .
گؤره ك ايندي يئرليدير كي بو اسكي مدنيت و تاريخه ماليك اولان چوخ قومولو گئنيش اؤلكهده موورخلر كئچميشده كي قورخاق ، شخصي قازانج آختاران وطاغوتي حوكومتلرين جايناغي آلتيندا پان آريائيسم فيكيرلرله تاريخ يازانلارين ، يالانلارينين آردين توتوب ، بوللو مقاله و سايسيز ايريلي ـ خيردالي كيتاب يازيب يايماقلاريلا ايرانين باشقا قوملرين تاپدالاييب ازسينلر . بير يازيلار كي نيفرت و آيريليق ياراتماقدان باشقا فايداسي اولا بيلمز .
ذبيح اله صفا « ايران ادبيات تاريخي » كيتابينين بيرينجي جيلدينين ايلك فصلينين ايكينجي بؤلومونده يئتميشينجي صحيفه ده ؛ كوله و كو لهلر بحثينده يازير : «... بو بوللو نعمتين آفتلريندن كنيز و قول آليب ايرانيلار ائولرينه يول وئرمه يه توجه ائله مك ايدي . بو كولهلرين يوخاري فاييزي او اسيرلر ايدي كي اسلام غازانلارينين دؤيوش و سند ، هند ، تورك يئرلري ، خزر ، روم ، حبشستان و روم اؤلكهلرينه آخين ائدهندن سونرا اللرينه دوشوردولر ويا قول ساتانلارين حيلهلريله اؤز قبيله و خاندانلاريندان اوغورلانيب اسلامي اؤلكه لره گتيريليب و تربيت وئريلندن سونرا بيع وشر قويوب ساتيليرديلار . سامانيلار و ديالمه حوكومتلرينده بوللو تورك كنيز و قوللار واريدي و حيرت ائديجي سي بوردادير كي ماءوراء النهر و خوراسان ايرانيلاري بو تورك و توركلردن اولموشلارا ياخشيليقلا محبت گؤستريب و اونلارين گؤزه ل و ملاحتلي صيفتلرله اوخشاييرديلار و بو توركلرين يوللاريندا اوره ك ده وئريرديلر(وورغون اولماق آنلاميندا) .
باشقا يوندن المعتم بالله ين اسلامي حوكومتده تورهديگي يئني فيكيرلرده اوستهليك ، تورك و توركلردن دوغولموش قوللاردان حربي قوشونلار بئجرديب و تدريجله اونلارين مرتبهلرين اوشاق باشي دان ايمارت باشي و سپهسالارليغا چاتديرديلار . ائله بونا گؤره بوتورك كوله لرينين دهيري چوخودور . ابن حوقلين صورهالارض ده دئدييينه گؤره گاهدان بير كنيزله بيرتورك قولونون دهيري 3000 دينارا چاتيردي . بو جانلي شئيلرين آل ـ وئر باهاليقلارينا باخماياراق اؤزونه گؤره بير قايدا ـ قانونو وارايدي . عنصرالمعالي كيكاووس زيادي اونلاري قابوسنامه ده گئنيش صورتده گتيريب و نظام المك طوسي ده اؤز سياست نامهسينده تورك كولهلرينين اوشاق « ساده عسگر» ليقدان ، آتلي عسگره سونرا حاجيب ليق ، اميرليك و سپهسالارليق و اوندانآرتيق ويلايت باشچيليغينا قدهر يول تاپمالاريندان سؤز آچيب .
بو « توركلر» اؤز ياخشي و پيس كئچميشلرين ، قول ساتانلاردان گؤردوكلري عذابلار و بلالاري يادداشلاريندا سالماقلا قودرته چاتاندان سونرا آجيقلارين خالقدان آچيرديلار . بونلار بغداد و ايرانين شهرلرينده اودلار قالاييب و دينجليكله امنيت خرمنلرينه يانديراراق اؤزلرينه بوللو مال توپلاييب و كينه دني اكهرك اؤز باشيناليق و اؤز اولماق « استقلال» بايداقلاري قالديرديلار .
بو بلالر ايرانليلارين اؤز ايستكلريله جان و ماللارينا دوشوب و اونلار (توركلر) قيوراق تالان وورماغا باشلاديلار .
احمدبن اسماعيل و زيار اوغلو مردآويج كيمي بؤيوك شاهلار ، كي ـ بو سونداكينا ايرانيلارين چوخلو اومودو وارايدي ـ بو ناكسلرين اليله آرادان آپاريليب و قودرته چاتديقدا ، ايران مدنييتينه بيلديكلرين ائلهديلر . بوللو خانيدانلار اونلارين الي ايله ايشدن سالينيب و ملي عادت ، عنعنهلر توركلرين آياقلاري آلتيندا تاپدالانيب ، ناكيشيليك و آلچاقلاري بئجردمكلر ، دوزگون اينسانليق و بؤيوكلوك اوصوللارين ايتيريب باتيردي .»
بو پان فارسيسيت يازيچي بوردا فردوسي نين چاخان نامه سيندن نئچه بيت تانيق گتيريب سونرا او صحيفه نين اتك يازيسيندا اوتانمازليقلا بئله يازير « سن تورك سن ، هئچ واخت تورك وفالي اولماز ؟؟؟ »
يئنه ده بو تاريخ كيتابيندا ـ كي فاسلارين ادبيات تارخي آدلانديرساق يانيلماميشيق ـ ( نييه كي اوندا ايرانين باشقا قوملارينين مدنييت و جاندان كئچمهلريندن سؤز دئييلمهييب ) ساسانيلر عصرينده دانيشيلان پهلوي ، دري ، فارس ، خزري و سرياني لهجهلرين ديل بيليب و سغدي ، خوارزمي ، تخاري ، طبري ، كردي و جانلي تورك ديلين لهجه ساناراق آذري ديلين مكتوب اولمايان و لهجه كيمي آدلانديريب . ايندي بو حقيقت دن اوزاق جفنگ و بوش بوغازليقلا اسگيك ليك سانمالاردا بو آلچاق و غرضلي يازيچينين سندي نه دير تانري بيلير.
تاسوفلر اولسون بير پارا قلم اللرينده اولانلار كال فيكيرلرينه گلن سؤزلري اؤز كيتابلاريندا گتيريب و تاريخ آدينا خبرسيزلر الينه چاتديريرلار . اوتانمازجاسينا بؤيوك آذربايجان مللتين ين ادبيات ، مدنيت ، تاريخ و ديلينه قارشي قلم چاليب بو خالقي تاريخ سيز ساناراق اونو كيچيلديب و بوللو ياراماز حؤرمتسيزليكلر توررديرلر . بيلر بيلمز بير پارا شوم سياستلرين يارديمچي سي اولوب تورك ميللتين حيثييتدن سالماغا اللريندن گلني ائديب و اؤز قوندارما تاريخلرين زورلا ثبوتا يئتيرمكده ديلر.
بونا ديققت يئتيرسك كي هانسي بير تاريخ اولايي آراشديرماغا تاريخ قايناقلاري ، او اولايين آداملارينا عاييد اولان داش يازملاري ، يئرآلتي و يئر اوستو تاريخي سندلر . باشقا بيلگينلر و اولايلا چاغداش اولمايان تاريخ يازانلارين آراشديرمالاريندان فايدالانماق دوزگون اولابيلر . ايندي بو يازيچي اوز يازيسيندا هانسي تاريخ قايناقلاريندان فايدالانيب بللي دئييل . اولمايا اؤز يانيدا ساخلاييب . كيم نه بيلير .
دوغروسو ايران توركلرينين بو آقا دئدييينه گؤره تاريخلري يوخدور ؟
دوغروسو اينديكي ايراندا ياشايان توركلر ايران مرزلريندن ائشيكده اولوردولار و سونرا بو تورپاغي الده ائديبلر ؟
بو يازيچينين دئدييينه گؤره دوغرودان تورك ميللتي مدنييت سيز و چاپقينديلار كي باشقا قومللارين وار دوولتلرين داغيديبلار ؟
دوغرودان اونلار كولهدهن آرتيق بير كيمسه دئييل ديلر و بئجهريلندن سونرا سپهسالارليقا چاتيب و سونرا ...؟
گؤره ك توركلر او قدهر كيشي دئييل ديلر كي ايرانين اومودلارين اؤلدوروب و اونلارين ملي عادت ـ عنعنه لرين آياقلاييبلار . ايرانين بو ايكي سرداردان باشقا آيري اوره كلي و جسارتلي دويوشچوسو يوخوموش ؟
تانينميش آدليم تاريخچي ويل دورانت ين « مدنييت بئشيگي شرق تورپاغي » يازيلاري؛ سومرلر مدنييتي و اونلارين سيطره سينده اولان تورپاقلار، عادت ـ عنعنه ، رسم الخط و ... بوسبوتون يالاندير و يا بو اؤلكه يئرلي آداملاردان بوشوموش و يالنيز گؤزله ييرديلر ياخين دوغولدان 900 ايل ميلادان قاباق تاريخلري اولان قوملار بو تورپاغا آخين ائديب سونرا باشقا قوملار بو يئرده اوتراق ائلهسينلر ؟
يوخسا ايران تاريخ كيتابلارينين يازيلاري بو آنلامدادير كي بو گونكو تورك اوتراقلي يئرلر ايران اؤلكه سيندن دئييلميش ؟
بئله اولورسا آريائيلرين بو تورپاغا آخين ائتمه لريندن قاباق ، ياخين شرق ده ايلك مدنييتلر و ميللتلر كيمسهلره عاييددير .
شب دنیایی از اسرار و زیبائیهاست در خلوت آن انسان رو به عمق وجود کرده و در لذتی زاید الوصف غرق میشود . اکثر شاعران و نویسندگان با شب انس و الفت دیرینه دارند . شهریار شیرین سخن نیز سر وسری با شب داشت . او از شراب سکوت شب مست شده و فارغ از افکار پریشان روز ، افقهای دور ذهن را روشن می کرد و اسرار نا گفته خود را به گوش شب زمزمه می نمود . برای اندازه گرفتن سرهای ظریف خود از ترازوی احساس سود جسته و با نفوذ به درون شب غبار از دل می زدود . آن دم که روحش با شب عجین می شد صدای نفس علفها را نیز می شنید . شب را مانند مادری مهربان و دلسوز که آغوش پرمهرش را برای آرامش فرزندش باز کرده و جانی دوباره به پاره تنش می بخشد می دانست .
شهریار در خلوت شب به دل مقامی والا قائل بوده و در سکوت بی انتهای آن دل را عاری از هر کین و ریا متوجه سر وحدت می دید و این در حالی بود که دلش در قالب خود تحمل از دست داده و به بیکرانها پرواز می کرد .
برای همنوا شدن با سوز و گدازهای تنهایی شهریار ابیاتی از شعر بلند (افسانه شب ) با ترجمه ا . مبارز به تركي تقدیم دوستداران شب و شهریار می گردد .
گئجه
گئجه لر آی ایله نورلانار آفاق
عاشیقین مهتابی اومیدیر آنجاق
ظفر چشمه سی دیر بیزیم گئجه میز
گئجه ده گیزلنیر هر غلبه میز
پریشان فیکرلر گئجه توپلانار
ان اوزاق افقلر گورونر آشکار
گئجه مرد اوغوللار گلر اوزونه
تفکر باشینی قویار دیزینه
عاغلین مزه سینی مست ایکن دادار
حیات پلانینی چکر آداملار
گئجه خاطره لر دوزولر سانا
عومرون مشکل ایشی دونر آسانا
گئجه بیر کتاب دیر معناسی درین
سویلر تاریخینی ، قرینه لرین
اینجه سیررلاری اولچمک ایسته سن
ان دقیق تره زی دویغودور ، بیلسن
بیر سامان چوپونو ترپتسه روزگار
دویغو قلمی ایله شکلی آلینار
کونول گوزگوسونون پاسینی سیلسن
بیتکی نفس آلسا ، سن ائشیدر سن
گئنیش قاناد آچا بیلرسه انسان
روحلار نغمه سینی ائشیدر ، اینان
سس سئویر هاوادا دالغالانماغی
او داشدیر کی دوشر گویدن آشاغی
یونگول بیر مئه یئلی اسدیگی زامان
قوپار کاینات دا مدهش بیر طوفان
آچیق دیر قاپی سی گئجه فلکین
گئجه سیرداشی دیر شعرین ، امگین
گئجه امن – آمانلیق آختارار انسان
محبت ملکونه یوللانار انسان
مکردن ، ریادان قالماز بیر اثر
بشر خائین اولماز گوندوزکو قدر
چکیلر بشرین روحو خلوته
قلبی واقف اولار سیر وحدته
گئجه اوز سسینی ائشیدر کونول
سیغماز دری سینه فخر ائدر کونول
گئجه نین غریبه بیر دونیاسی وار
گئجه روویاسیندا عومور بال دادار
دوقتور محمد علي فرزانه اؤز دونياسين ده ييشدي
بير ايناما باغلي اولان عؤمرونون باشاـ باشين اؤز ديلي و خالقينا حصرائدن ، حياتين چتينليكلري قارشيسيندا جسارتله دايانيب سارسيلمايان وزندگانليغينين دولانباج يوللاريندا ياشاييشا درين دوشونجه ايله باخان ائل فرزانه سينين 80 ايلليگين ، تبريز شهرينده دوقتور مبين آدينا تيكيلن سالوندا عزيزلمه قورولتايين و ياخيندان اوستادلا گؤروشوموزون خاطيره لرين هله ياديميزدان چيخارماميشديق كي بير قارا خبر, بيزي درين اوزونتو ايله حوزنلنديردي .
1377 جي ايلدن اوره ك خسته ليينه گؤره سوئد اؤلكه سينين گوتنبرك شهرينده معالجه و مداوا آلتيندا ياشايان آذربايجان مدنيت اوجاغي چاغداش آذربايجان ادبياتي ني بيرينجي درجه لي عاليملريندن ، آذربايجان تانينميش سيمالاريندان و وارليق درگيسي نين قوروجو و يازيچي هيئاتيندن اولان ائليميزين قوجامان فولكلورچوسو وآذربايجان شفاهي و مكتوب ادبياتين تانيديرماقدا 30 جيلددن آرتيق كيتاب و يوزلر علمي مقاله لرين يازيچيسي دوقتور محمد علي فرزانه 1384 جي ايلين دي آينين 26 جي گونو گوتنبرك شهرينين اوره ك خسته خاناسيندا دونياسين ده ييشدي . آذربايجان ديلينين يوكسه ليشنيه خيدمت ائدن ، قارانليق دؤنمه ده باش قالديران سهندي تانيتديران فرزانه ؛ عؤمرون اؤز ميللتينه حصر ائديب و گنج آصلان كيمي فارس شوونيزمينين قارشيدان دايانميشدير . اونون قبيري تورپاق دا يوخ آچيق فيكير و دوشونجه لي اينسانلارين قلبينده اولاجاق .
بوگون اوستاد فرزانه آراميزدا اولماسادا اونون يولو و اولو هدفي بيزيم قارشيميزدادير و بو سؤزه امين اولاق كي بو اؤلكه ده نه فرزانه لر اؤلن ديلر و نه فرزانه لر قورتولان .
اوستادين وصيتي اساسيندا اونون جنازه سي تبريز مقبره الشعرا سيندا تورپاغا تاپشيريلاجاق .
« ساهر آدلي بير نغمه نين ، صمد آدلي بير نيسگيلين ، سهند آدلي بير وولكانين ، فضولونون سؤز دونياسي ، شهريارين سون غزلي . وورغون لارين ديوانه سي ، ائليميزين شيرين ديلي ، باغري يارالي تبريزين بير دانه سي، ارك ووقارلي ياشايان بير افسانه سي ، مللتيمين فرزانه سي » نين1 ياشايشينا بير قيسا باخيش
ائل فرزانه سي 2
توركو بير چشمه ايسه من اونو دريا ائله ديم
بير سويوق معركه ني محشر كبرا ائله ديم
....
باخ كي تهراندا نه « فرزانه » لر اولموش واله
باخ كي تبريزده نه شاعيرلري «شيدا» ائله ديم.
(استاد شهريار)
دوقتور محمد علي فرزانه گونش ايلي 1302 جي ايلده مش اكبر آدلي بير نجيب عائله ده تبريزين چاي قيراغيندا آنادان اولدو . آتاسي يوخسول اولورسا آناسي ديليميزين بير ايتگين خزينه لرينده ن و سینه دفترلرينده ن اولاراق اوغلو محمد علي نين عاليم ليگينه تمل قويانلاريندان اولموشدور .
فرزانه يئددي ياشيندا تبريز « دارالتربيه » سينده درس آلماغا باشلاييب اؤيره نمه يين شيرين دادي و آناسينين ناهاردان سونراكي اؤزل كلاسلاري اونون رغبتين اؤيره نيشه داها آرتيرير . اؤزو دئيير : « آنا ديليميزين سؤز خزينه سي و ملي وارليغيميزين هاميدان پارلاق و صاف آيناسي اولان خالق ادبياتيميزين گئنيش و رنگارنگ دونياسيله تانيشليغيم آناملا اولموشدور . آنام منه تكجه دوغما ديليميزي اؤيرتمكده يوخ ، بلكه بير آز بويا ـ باشا چاتينجا و ايستيني سويوغا قاتينجا ، ديليميزين سؤز خزينه سينه يول تاپماقدا ايلك معليميم اولموشدور . » بئله ليكله او گؤزون آچاندان آنا ديلنين ده آناسيندان اؤيره نمك له زمانين كيلاسلاريندا بو ديلين تاپدالانماسين دويور و اونون مظلوم اولماسين باشا دوشور .
يوخسولوق ايچينده ياشايان فرزانه گوندوزلر درس اوخوماغا ايمكان تاپماسادا رضا شاهين قارا ايستيبدادي زامانيندا گئجه كيلاسلاريندا اورتا مكتبي قورتاريب و 18 ياشيندا تبريزده عالي دانشسرا ني باشا وئريب و بير اؤيره تمن كيمي ايشه باشلايير . اونون معليم ليك له ياناشي تربيت كيتابخاناسيندا ايشله مه يي سبب اولور بير داها ديل و ادبياتينا ايسته يي آرتيب و ساده چاليشماغا باشلاييب و ياواش ياواش تبريزده طبع اولان گونده ليك لره يازيلار وئرسين . اونون ايلك يازي لاريندان 1325 ده تبريز ده چيخان آذربايجان ژورناليندا صابير حاقيندا كي مقاله سي دي كي بوگونه قدر اؤزلويونده عاليمانه بير مقاله دير .
اوستاد فرزانه نين اوگونكي ادبي ايشلرين تورك ديلينين دانيلماز دوشمني اولان رضاخان رژيمي بير سياسي ايش كيمي فرض ائديب و او 1329 دا سوجسوز اولاراق ياخالانيب و نئچه ايل دوستاقدا قالاندان سونرا سربست بوراخيلير . محمدعلي نين اوره يي ايسته مدن بوللو چتين ليك لره قاتلاشاراق 1332 جي ايل تهرانا كؤچور. سايسيز چتين ليك لر چكنده سونرا رژيمين سانسور آلتيندا 1342 ده آلقيشا لايق جسارتله تهراندا « باياتيلار » كيتابين چاپا وئرير .ايكي ايل سونرا « مباني دستور زبان آذربايجاني » كيتابي دا باسيليب ياييلير دولت مامورلاري اوستادي گيلي ـ گيلي آختاريب كيتابين يايلماسين ياساق ائدرك اونا بوللو تهمتلر وورورلار . مباني دستور زبان آذربايجاني شاهين ياراتديغي قارا قورخولو گونلرده آذربايجان ديل و ادبياتي نين يوكسه ليشينده چوخ ماراقلي و گؤركملي بير ايش كيمي اولموشدور . يورولماز فرزانه « جليل محمد قلي زاده » نين بير سيرا اثرلرين فارسجايا چئويرميش.« هوپ ، هوپ نامه ني » نشر ائتميش . ايراندا بيرينجي اولاراق « د ده قورقود» كيتابين چاپا وئرير .
اوستاد اينقلابدان قاباق و سونرا م.ع قوسي ـ م. ع . روشن ـ م.ع . ياشار ـ م.ع. فرزانه ـ كيمي امضالارلا مطبوعاتدا چيخيش ائتميش و بو گونه قدر يوزلر علمي ، آكادميك مقاله لري دونيا اؤزه رينده چيخان توركجه ژورناللاردا ماراقلا باسيلميشدير . اونون مقاله لرينين اساس موضوعلارني فولكلور احتوا ائدير . او يازير: « بير خلقي دريندن تانيماق و اونون مادي ـ معنوي وارليغين اؤيرنمك اوچون هر شئيدن اول ، او خلقين فولكلورونو و خلق ياراديجيليغيني منيمسهمك و اؤيره نمك لازيمدير .
محمدعلي فرزانه 1355 جي ايل « اختر خانيم بدوستاني » له قونوشوب و يئني حياتين باشلايير . بو ياشاييشين حاصيلي نيما و ندا اولموشدور .
فرزانه 1358 جي ايل تقاعد مقامينا چاتيب و بوللو علمي ايشلرينه گؤره 1371 جي ايل باكي دانشگاهي طرفيندن مخري دوقتورا آلير .
دوقتور فرانه نين بو گونه قدر ايشيق اوزو گؤره ن كيتابلاريندان آشاغيداكي اثرلري قيد ائتمك اولار :
1 ـ باياتيلار ( دؤنه ـ دؤنه چاپ اولوب )
2 ـ مباني دستور زبان آذربايجاني ( 2جيلد )
3 ـ گزيده هايي از ترانه هاي روستايي فارسي
4 ـ كجايي ، دوست كجا ( ترجمه )
5 ـ چنين بوده اما چنين نخواهد بود ( ترجمه )
6 ـ گوشه اي از خاطرات و چند داستان از جليل محمدقلي زاده
7ـ شهريار و حيدربابا ـ مكتوبلار ونظيره لر
8 ـ ميرزه باقر حاجي زاده نين چاپ اولماميش خاطيره لري .
9 ـ سازيمين سؤزو بولود قارا چورلو ( سهند) جلد 3 و4
10 ـ ملانصرالدينين لطيفه لري
11 ـ واژه نامه تركي آذربايجاني به تركي
12 ـ آذربايجان ماهني لاري
13ـ آنا ديلميزو ملي وارليغيميز اوغروندا خاطيره لر .
14- آذربايجان فولكلورونون توپلانماسي ، آراشديريلماسي و نشري تاريخيندن ، فولكلور اؤرنكلري
15 ـ آذربايجان ائل ماهني لاري
16 ـ آذربايجان اوشاق فولكلورو ـ اوستادين حيات يولداشي اخترخانيم بدوستاني ايله بيرگه
17 ـ آذربايجان ائل سؤزلري ( آتالار سؤزو ) عرب ولاتين الفباسي و آچيق لامالار ايله بيرليكده
18 ـ آذربايجان ائل سؤزلري . ايكينجي جيلد ( دئييملر، دويوملار عرب و لاتين الفباسي و مجازي آنلاملارلا بيرليكده )
19 ـ آذربايجان عاشيق شعري آنتولوژوسو
20 ـ مقاله لر ـ فارسجا . چاپ اولانلار 2 جيلدده
21 ـ مقاله لر ـ توركجه . چاپ اولمايانلار 2 جيلدده
22 – سؤز اينجي لري آذربايجان كلاسيك و چاغداش شعري . ان قديم دورلردن بو گونه قدر 5 جيلدده
23 ـ ناظيم حكمتين شعرلر فارسجا ترجمه سي
24 – رسول رضانين شعرلري فارسجايا ترجمه سي
25 – تركان پارسي گو ـ فارس ديلينده شعر يازان آذربايجانلي شاعيرلرين آنتولوژوسو
26 ـ صمد بهرنگي نين آذربايجان ناغيللاري آذربايجان ديلينده ، صمدين اؤز خطي ايله
27 ـ آذربايجان ديلينين قرامري لاتين و عرب گرافيكي ايله
28 – واژه نامه آوايي ( صوتي) زبان ادبي آذربايجان با موارد و شواهد .
29ـ او بير زاماندا اوردوبادلي محمد سعيدين ان تانينميش و دئمك شاه اثري اولان « دومانلي تبريز » ين عليقلي كاتبي ايله بيرگه فارسجايا چئويريردي كي « كيهان شب جمعه » ده يايليردي آنجاق او صفحه ده باغلاندان سونرا بو روماندا ياريمچيليق قالدي.
دوقتور فرزانه نين بونلاردان باشقا يوزلر مقاله ايستر توركجه ايستر فارسجا مطبوعاتدا ياييليب و اونلار بير يئره توپلانسا 10 جيلددن آرتيق اولابيلر .
ـــــــــــــــــــــــــ
1ـ اسماعيل جميلي شعريندن مصراعلار
2 ـ رضا همراز نين اوستادا يازديغي مقاله دن فايدالانميشام
(اوياق)
مشروطه ادبیاتی
یازار : رضا افشار
چئویرن : اویاق
اؤن سؤز
شعر سؤزونه دایر ایندینه قدر دونیا بیلگینلری طرفیندن بوللو تعریفلر اولوب . بو تعریفلرین چوخو بیر _ بیرینه یاخین ، گاهدان بیر _ بیریندن اوزاق و اولوب کی بیری باشقاسینا قارشی دورسون . شعرین دوزگون آنلامی هر نه اولورسا بیر قایغیچیل و سوروملو شاعیرین گوره وی ( وظیفه ) اؤز کوتله سی وباشقا بشری جامعه لره گؤره اولدوقجا قاباریق و آیدین دیر .
سوروملو شاعیر اؤز مللتینین شنلیکلریله شاد اولان و اونلارین درد وغم لریله شاشقینلاشیب اوره یی توتولان کیمسه دیر . او ، کوتله نین سیاسی آخیملاریندا دا اونلارلا چییین _ چییینه یوخ دئمک یوخسول و تاپدالانمیش خالقین حاقی و اؤزگورلوکلرین الده ائتمک اوچون دؤیوش صفلریننین اؤنونده گئدر .
مشروطه زامانی اؤلکه نین قاریشیق و سیخینتیلی دورومون نظرده توتان ، ادیب ، عالیم و شاعیرلری ده دویغولو و لیریک شعرلری یاراتمادان بویون قاچیردیب ، سیاسی شعرلر یازماغا جان آتدیلار . بونلار اؤز اودلو چیخیش ، خوطبه و شعرلریله مللتی ایستیبداد و ظولمکارلارا قارشی هیجانلاندیریب ، دویوشچولرین ایستکلرین گوجلندیریردیلر .
بو زاماندا یارانمیش اثرلری ایکی اؤنملی _ دانیشیق و مکتوب ادبیاتا _ بؤلمک اولار .
الف : دانیشیق ادبیاتی
مشروطه نین دانیشیق ادبیاتی یارادیجیلاری تانینمایان اثرلردیلر . باشقا سؤزله دئسک بونلارین یارادیجیلارین تانیماغا فورصت و ایمکان توره نمه ییب . اومودوم وار "اخترین " بو اؤزل ساییسینین یاییلماسی مشروطه ادبیاتین آلوولاندیرماغا بیر قیغیلجیم کیمی اولسون .
بو بؤلومه دایر یارانان اثرلرین ایچیندن بیر نمونه سینه کیفایتلنیریک .
تبریز متشکله درنه یینه دئییلمیش شعر :
قوشونون ییغیب تبریزه / گوللـه گلیر سوزه _ سوزه / یئنی نظام قوروب بیزه / یاشاسین گوزل انجمن / هر ضربه دؤزن انجمن
ستارخانا گوره :
ستارخان گئیب نخودی / گئتدیم سنگرده یوخ ایدی/ آچدی قرآنین اوخودی/آی ماشا ا.. قالاج اوغلان / ابولفضله سراج اوغلان/ستارخان گئیب قره نی/باغلاییب بندی _ بره نی / قویمور کناردان گله نی / بارک ا.. قاللاش اوغلان / مشروطه یه فراش اوغلان .
بیر نمونه آغیزلاردا گزن مشروطه ضرب المثلی :
یونجا یئییب مشروطه آلمیشیق
ب : مکتوب ادبیاتی
بو ادبیاتین یاردیجیلاری بللی اولسالاردا هله لیک اونلاردان اطرافلی معلومات الده یوخدور . بو شاعیرلرین نئچه سین حیات و اثرلرینه قیسا باخیشیمیز اولاجاق .
شهید ثقه الاسلام :
شهید ثقه الاسلام او شاعیر و ادیبلردندیر کی مشروطه اینقلابینین باشچیلاریندان ساییلار .
1277 ینجی هجری ایلی دونیایا گلیب 1330 ینجی ایلین عاشورا گونو روس تزار حوکومتینین الیله شهادت داریندان آسیلیب . تاریخچیلر اونو علم باخیمیندان "امام غزالی " و " شیخ بهایی" و سیاستده "سید جمال الدین اسد آبادی" و "سید حسن مدرس" دن اوستون بیلیبلر .
ترکمن چای و گلستان موقاویله لریله ایران گؤوده سیندن آیریلمیش 17 شهرین هیجرینده او شهیدین "سنیسیز" ردیفلی سیاسی غزلین بیرلیکده اوخویوروق .
خیالین یاخشی مونس دیر منه شام و سحر سنسسیز
کی سندن اؤزگه یوخ قلبیمده بیر فکر دگر سنیسیز
اؤزون گؤردون صلاح کاری مندن ال چکیب گئتدین
مگر سندن قالان غم بیرده مندن ال چکر سنسیز ؟
وطندن آیری دوشدون آیری دوشدی روح جسمیندن
گؤزومدن اشک ایله باهم آخار خون جگر سنسیز
چیخیب ظاهرده الده ن دامنون لاکن یقینیمدیر
موافق اولماسین بو ظلم ایله حکم قدر سنسیز
گلر من قورخورام بیر گون سنی گؤرمک محال اولسون
گئدر شاید فراقوندا بو آز نور بصر سنسیز .
شهید سعید سلماسی :
1306 ینجی قمری ایل سلماس دا دوغولوب 1327 ینجی ایلین صفر آینین اون آلتیسنیدا بیر یاخین دؤیوشده شهید اولوب . مشروطه نین باشقا شاعیرلریندن اولان رحمتلیک غنی زاده سلماسی اونون شانینده بئله یازیبلار .
کبریانین شهید والاسی روح ایران سعید سلماسی
مشروطه دئوریلیشینین بوتون صحنه لرینده " دائما انقلاب _ دائما انقلاب " شوعارلاریلا حضورو اولان شهید سلماسی نین اصل آدی "آقا بالا" ایمیش . او سلماس ، استانبول و تبریز شهرلرینده عومور سوروب ، یازیلارا گؤره تپه دن دیرناغا قدر غیرت و کیشیلیک اوسوه سیمیش . او موباریز اینساندان بیر ملمع یادیگار قالیب :
بازم توئی ؟ فدای نگاه ملول تو ؟
گول ای مودام گریه و افغان ائدن وطن
بازم چرا غریق خیال و تاثری ؟
هر شب آخان سرشک تاثر نه دیر ؟ نه دن
بی خواب و بی حضوری چشمان حسرتت
ائیلر لیال عشقیمی پربار ای وطن
ای خسته طبیب جو ، ای باغ خاطرات
ای سبزه زار شوق سوسوزدان سولان چمن
آهی که از درون من آید معانیش
مقصودوموز خلاص وطن دیر وطن ، وطن
ایام دی گذشت و صباح بهار ماست
اوغروندا حضیریک کی ائدک بذل جان وطن .
میرزا غفار سیاق پوش زنوزی:
سیاه پوش دان خاص بیر اطلاعات الده یوخدور یالنیز محمدعلی شاه قارجارین صدر اعضمی اتابک اعظم ی ترور ائدن رحمتلیک " عباس آقا صراف آدربایجانی " تعزیه سینده تبریزین مقصودیه محلله سینین میدان مسجیدینده اوخودوغو اوچ بیت شعر یادیگار قالیب .
آرخاداشلار قان توکون تا جوشه گلسین کائنات
ثابت اولسون تا جهانه بیزده کی عزم و ثبات
ذلته عمده مرجح دیر شرفلی بیر ممات
ملته لازم دگیلدیر بئیله افسرده حیات
ظلم و استبداد دؤری درد ویاس ایامیدیر
آرخاداشلار قان توکون قان توکمه یین ایامیدیر
میر عبدالحسین خازن خیابانی:
او تبریزین خیاوان محله سیندندیر اونون دوغوم و اؤلوم گونلریندن بیر خبر الده یوخدور . سوادسیز اولسادا ، شورلو ، گوجلو و ملیح شعرلر دئییه رمیش . شعرلر دویوشچو مشروطه مجاهیدلرینین آغیزلاریندا اولاراق اونلاری هیجانلاندیریب شورا گتیرمکده تاثیر بوراخیرمیش .
یازارین الینه چاتان شعرلری بونلاردان عبارتدیر :
قوری سؤز ایله وفا تخمون اکمه برسیز اولی
بو توخمه قان ایله سو وئرمه سن ثمرسیز اولی
قدم بو دایره یه قویما قویسان عشق ایله قوی
خیال ائیله مه راه وفا خطرسیز اولی
مجاهد اولما گلین اولسان اول " حبیب " کیمی
مجاهد حق اولان حق یولوندا سر سیز اولی
صاباح اولاندا چیخار آفتاب حریت
بو تیره شب ائله فکر ائتمه یین سحرسیز اولی
***
هر زامان گؤیلوم قوشی یاد " بهارستان " ائدر
فکر وصل ایله سیزیلدار ناه و افغان ائدر
بیر پری سینمیش قوشی گوردوم دونن گولزارده
باشلاییب شوریله نقل غصه ایران ائدر
سسله نیردی باغبانه ، ( اولما غافل باغ دن
بئله کیم گولچین داراشمیش گولشنین تالان ائدر
هیئت کابینه اغیار اولوب همراز یار
علم سیز ملت دی بیجا دعوی وجدان ائدر )
اولسا هر یئر قلب ده نامو س دین ، حب وطن
بیر ائله انسانه " خازن " جانینی قوربان ائدر
***
آیاقدان دوشموشم ساقی الیمدن توت ایاغ ایله
الینده ساغر زرین گؤروم همواره وار اولسون
قیزیل گول غنچه سی تک لخته _ لخته قان اولان کؤنلوم
آچیلماز بیرده عالمده اگر یوز مین بهار اولسون
نه شاه دان چاره وار بو ملته یارب نه مجلس دن
بیزه هر کیمسه یار اولسا اونا الله یار اولسون
بو قطعه نین ایکینجی بیت ینه دایر آرتیرمالیام اون ایکی ایل بوندان اول الیمه چاتان " خیرات حسان " کتابیندا " دیار بکر" لی " سری خانیم" آدلی شاعیره نین بو بیتی باخیشیمی آرتیق اؤزونه ساری چکدی :
منیم گؤیلوم قیزیل گول غنچه سی تک طوپ _ طولی قاندیر
آچیلماز اختیار ائتمز اگر یوز بین ( مین ) بهار اولسا
بو بیتین ، مضمون ، وزن و قافیه باخیمیندان او قطه نین ایکینجی بیت ینه اوخشارلیغی ، رحمتلیک خازن ین ساوادسیزلیغین شوبهه لندیریر .
خازن دن نوحه شعریندن باشقا دانیشیق ادبیاتیندا طنز شعریده یادیگار قالیب بو شعر اوندادیر :
اهل دوه چی گلیب دی جنگه
بئش _ بئش بامادور قویوب تفنگه
هردن بیرینی آتیر هوایه
لعنن بئله قوم بی حیایه
میرزا محمود غنی زاده سلماسی
1296 ینجی قمری ایل سلماس دا دونیایا گلیب و 1313 ینجی گونش ایلی تبریزده دونیاسین ده ییشیب و طوبائیه ده تورپاغا تاپشیریلیب اونون اؤلوم ماده تاریخی ( سزد ار شرر بر جهد از سهند ) مصراعیندا یاتیبدیر .
غنی زاده اؤز زامانینین علمرین اؤیرشندن سونرا تاجیرلیگه اوز گتیریب . او گنج یاشلاریندا " حبل المتین " گونده لیگینین سوروملو مدیر ایله مکتوبلاشیب ، قافقازدا دا " میرزا عبدالرحیم طالبوف " لا یاخیندان تانیش اولوب . مشروطه زامانی 1324 ینجی ایلده ارومیه شهرینده " فریاد " آدلی گونده لیک چیخاردیب .
بیر مودتده ستارخانین منشی سی اولوب " بوقلمون " گونده لیگین یاییبدیر . "شفق " گونده لیگینین سوروملو مودورو اولاراق " کاوه " و " ایرانشهر " گونده لیکلرینده شعرلری چاپا گئدیب . اونون " هذیان " مثنوی سیندن نئچه بیت :
اینکه بینم عجبا حال بت است؟
یا تصاویر هیولای شب است
اخترانند سوی من نگران
بهر جان دادن من منتظران
شمع تابوت من مسکین است
اینکه می بینم یا پروین است ؟
غنی زاده نین بیر غزلیندن ایکی بیت :
گم شد و هم به دشت ، نشان قدم کجاست ؟
فرسوده شد قدم ز تکاپو ، حرم کجاست ؟
بال و پرم به ساحت بیگانه پاک ریخت
آن شاخسار انس که سویش پرم کجاست ؟
کریم آقا صافی
1284 ینجی قمری ایل تبریزده ایشیق دونیایا گؤز آچیب 1348 ینجی ایل حصبه ( تیفوئید ) خسته لیگیله بو شهرده دونیادان کؤچوب . اونون باباسی اولان " جعفر دایی" آدیلا تانینان کیشی بوغدا و آرپانین باهالیغیندا اؤز الی آچیقلیغی اوزره بو ایکی یئییملری باها آلیب اوجوز قیمتله خالقا ساتاردی جعفر دایی نین انسانی حیسللرله دولو اولان بو ایشی سبب اولوب اونون آدی تبریزلیلر آراسیندا اؤلمز یاشاسین.
رحمتلیک ذهنی ، " کریم آقا صافی " نین اؤلوم ماده تاریخینده بئله یازیب :
سلطان عاشقان را عاشق ز جان و دل بود
زاده ره عشق جانان شد بیگمان به " صافی"
رحمتلیک صافی دن ایکی جیلد نوحه کتابیندان باشقا 9 قطعه و 10 تک بیت الیمیزده وار صافی شعریدن باشقا خوشنویسلیک و موسیقی دستگاهلاریلا تانیشلیغی اولاراق تاردا چالارمیش .
1330 ینجی ایل رحمتلیک ثقه الاسلام لا بیرگه نئچه آزادیخواه ، باسقینچی روس لارین الیله شهادت داریندان آسیلیرلار . صافی اونلار اوچون تصنیف شکلینده بیرمرثیه یاریبدیر :
شکر اولا آللاهه وطن شاد اولوب
قئید ستمدن هامی آزاد اولوب
ظلم گئدیب مملکت آباد اولوب
قانیله صفا تاپدی بهار وطن
جانیمیز اولا خوشدی نثار وطن
ای وطنه بذل ائله ین نقد جان
ملته دار اوسته وئره ن امتحان
محو اولا مشکلدی بو نام و نشان
قانیله صفا تاپدی بهار وطن
جانیمیز اولا خوشدی نثار وطن
چکدیله داره سیزی منصور وار
تاپدی شرافت هامی دار و دیار
بسدی سیزه بو شرف و افتخار
قانیله صفا تاپدی بهار وطن
جانیمیز اولا خوشدی نثار وطن
صافی نین تک بیت لریندن ایکی اؤرنک :
دوشوبدی ائیله بیر حاله بو بختی قاره ایرانلی
قالیب آواره آخیر یالواریر اغیاره ایرانلی
آغلارام تا آغلاسین بیگانه لر احوالیما
یانماسام یانماز اینان فرزانه لر احوالیما
عاشورا گونلری آغیزلار وردی اولان بو شعر رحمتلیک صافی دن دیر :
یوم عاشورا دی یا روز قیامت دیر بو گون؟
یا قیامت عرصه سیندن بیر علامت دیر بو گون؟
میرزا علی اکبر رونق تبریزی:
دئییلر میرزا علی اکبرین ال یازما شعر توپلوسو اوچ باتمان کره دَیه رینه واریثلری الیله ساتیلیب . او مرحوموم نوه سی اولان " حسین رونقی" بئله بیر سؤزو یالان بیلیب و دئییر : " رونق " بو دونیادان کؤچندن سونرا تانیش اولمایان بیر کیمسه اونلارین ائوینه گلیب ائدعا ائدیر او رحمتیلیگین دوستودور و اونون وصیتی اوزره گره ک شعر توپلوسون آلیب ساخلاسین . سوزو گئدن شخص دؤرد تومن اوشاقلارا شیرنی پولو وئریب "رونق" ین قیزی اولان حسین رونقی نین آناسی ساده لیکدن شعر دفترین او شخصه وئریر .
رونق تبریزی نین ترجیع بندلریندن بیر بند :
خداوندا حق طاها و یاسین
حق مولی الموالی سرور دین
بگویم هر زمان آمین و آمین
اقصنی یا عیاث المستغیثین
مشهدی علی اکبر طاهرزاده شماخی ( صابر)
صابر تخللوصلو میرزا علی اکبر طاهرزاده آذربایجان شعرینین ساتیریزم سبکینین تملچیسیدیر . استاد شهریار دئمیشکن صابر سفره سی آچیق تورک شاعیریدیر کی پاخیللیغی و گیجییی اولمادان او اثرلرین بیر کیمسه دن حتی فارسلاردان اسیرگه مه ییب :
فارس شاعری چوخ سؤزلری بیزلردن آپارمیش
صابر کیمی بیر سفره لی شاعیر پخیل اولماز
صابرین چوخلو شعرلری فارسجا یازان شاعیرلرین الیله اؤز دیللرینه چئوریله رک صابردن آد آپاریلماز اؤز آدلارینا اوریژنال چاپا وئریلیب .
زاغکی قالب پنیری دید به دهن بر گرفت و زود پرید بیتی ایله باشلانان درس کتابلاریندا یازیلان هامینین ازبری اولان تانینمیش " تولکو و قارقا " شعری صابرین بو مطلعلی تورکی شعرینین چئویرمه سیدیر .
پئندیر آغزیندا بیر قارا قارغا اوچاراق قوندو بیر اوجابوداغ
صابرین چئشیدلی تخللوصلرینین ان اؤنملیسی " هوپ _ هوپ " دور اونون شعرلری آذربایجان خالقینین آییقلیقیندا موهوم رولو اولان " ملانصرالدین " گونده لیگینده اطرافلی یاییلیب .
استاد شهریار " سهند و شعر آذری " اثرینده ملانصرالدینه گوره یازیر:
از روزنامه هایشان ک اکنون عتیقه است
یک ملانصردین که تکان داد شرق را
رحمتلیک شهریار اؤز شعرلرینده دؤنه _ دؤنه صابردن آد آپاریب و بیر یئرده " حسرت " تخللوص ائدن " ابوالفضل حسینی " یه دئییر : ( بیر گون اولار صابرله باغلاشارسان ) گاهدان دا اونون شعرلرینه بئله بیر نظیره لر یازیب :
صبح خیالیله خوروزلاندی کن
منده " هوپ _ هوپ " تک بیر آغیز بانلادیم
قالمادی سالیم منه ده قول _ قاناد
بانلاماغین منده دادین آ«لادیم
بوگون صابرین شعر و بیوگرافیاسین الده ائتمک مشروطه نین باشقا شاعیرلریندن اولدقجا راحاتدیر .
صابرین " همت والای ستارخان " شعری پرفسور احمد شفایی قلمیله منظوم شکلیده آخار فاسجایا چئوریلیب .
سون سؤز و بیر رجا
مشروطه ادبیاتینا گوره چئشیدلی یئرلرده نئچه شاعیرین ایزلری گورونور ، یازیقلار اولسون بو گونه قدر اونلاردان شعر و معلومات الده ائدیلمه ییب . اؤرنک اوچون حامبال " حمال " شمس ، دلگیر ، میرزا جبار مشعوف ، حاج قاسم اوغلی ناصر ، شهید میرزا احمد سهیلی و باشقالاریندان آد آپارماق اولار .
اؤلکه میزین خصوصیله آذربایجان آراشدیریجی ، ادیب ، تاریخچیلری و بوتون دویغولو و ذوق صاحیبلریندن دیله ییمیز وار بو مقاله چئوره سینده اؤز تنقیدلی باخیشلاریلا مشروطه دورانین نین باشقا شاعیرلرینین اثرلرینه دایر اللرینده اولان اطلاعاتی و بو مقاله ده آدی گئدن شاعیرلرین باشقا اثرلری و بیوگرافیالارینا گوره فایدالی سؤزلرین گله جک نسله چاتدیرماق اوچون بیزیم عنوانیمیزا گوندرسینلر .
« ميرزا باقر حاجي زاده » آذربايجان تئاترينين گؤركملي هنرمندينين حياتينا قيسسا بير باخيش
ميرزا باقر حاجيزاده تبريز شهرينده ممتول بير عائيلهده ايشيق دونيايا گؤز آچيب آتاسي شهرين پوللو و سؤزو كئچرلي آداملاريندان ايدي كي شيخ كاظم سراييندا قارداشي حاج علي ايله اورتاليقدا حوجرهلري وارايدي .
باجاريقلي و هونرلي ميرزا باقر بئله بير عائله ده بويا ـ باشا چاتيب ايگيرمي ياشي سونا يئتمهميش آتاسينين فيكرينه دوشور اوغلون حكيم ائدمكچون يابانجي اؤلكهيه گؤندهرسين. او گونلرده روسيه ده شورالار جمهوروسو تازا آياق توتموشدور و انيقيلاب اؤز ايستهكلرين كوتلهلر ياشاييشيندا گئنيشلنديرمك اوچون اؤلكه هونرليلرينه باشقا بير دهيهر وئريب گونو ـ گوندن هونره اوز گتيرنلرين سايي چوخاليردي . ميرزا باقريندا اونو ـ بونو يامسيلاماق باجاريقي اولدوقو اوچون آتاسينين آرزيسين نظره آلماييب طب علمي اؤيرهنمك يئرينه آكتييورلوق داليجا گئديب تفليس (كونسرواتوار)يندا آد يازديراراق كارگردانليق درسي آلماقا باشلادي .
نئچه ايل عذابلارا دؤزوب تفليس شهرينين گؤزهل هونلر فاكولته سيندن آكتييورلوق و كارگردانليق ديپلومون آلير . دؤنه ـ دؤنه شهرين دؤولتي تئاتر سِنلرينده هونر گؤستريب تاماشاچيلارين آلقشلاريله اوز به اوز اولور . ايكي ايلده ديل فاكولتهسينده درس آليب روس ديلي نين ديپلومون آلير . اونيورسئته اوستادي عنوانيندا دؤولت ايشچيسي اولوب دانشگاه اوستادي اولان « ماريا » آدلي بير قيز ايله ائولنير .
بيرگون آتاسيندان بير مكتوب الينه چاتير . آتاسي يامان خسته ايدي ، مكتوبدا يازميشدير سون آرزيم بودور اؤلمه ميشدن اؤنجه اوغلومو گؤرهم . سينير دان چيخيش ايجازهسي آلماق چوخ چتين اولدوقونا گؤره نئچه آي گئت ـ گلين سونوجوندا يالنيز اوزونه ايجازه آلابيلير و حيات يولداشينين ايرانا گلمك رغبتي اولماماسيندان آيريلماق مجبورييتينده قاليرلار .
او واختيلار كي حاجيزاده آكتيورلوق و كارگردانليق ديپلومو ايله وطنه قاييدير پهلوي رژيمينين ديكتاتورلوق كولگهسي هر يئري بوروموشدور . بوتون تاماشاخانالار باغلانيب شهرين تئاتر سالونلارين خوصوصيله ارك باغينين گؤزهل تاماشاخاناسين توز ـ تورپاق باسميشدير .
آتا ـ آناسي بير ـ بيرينين آرديجا دونيادان گئديب اونو يالقيز و كومكسيز قويموشدولار ، قوهوملاريندان يالنيز عميسي قاليردي . اودا بازارين جاناماز سويا چكن قولاغي توكلو شيخلريندن ايدي . قارداش اوغولوسو سفردن قاييدالي اونون ائو يا حوجره سينه گئدمه يي ياساق ائديب ، آرتيست و دلقك بازلار ميردار و مرتد اولارلار ،منيم بئلنچي آداملاردان خوشوم گلمز دئميشدي . بئلهليكله اونون آتاسيندان قالان ارثيه سين دانيب ميرزا باقري اوزوندن اوزاقلادميشدير .
حاجيزاده جوان ايدي و بو تئزليكده چتينليكلر اؤنونده ديزه چؤكوب ميداني بوشالدانلاردان دئييل دير . تئاتر و نومايش اونون قانينا ايشلهميشدير . خصوصا نئچه آدديمليقيندا شوكوهلو و كاميل ارك عليشاه تاماشاخاناسي يئر توتموشدور كي تبريزين قيرميزي آصلان و گونش جمعيتي ( جمعيت شير وخورشيد سرخ ) نظري آلتيندا ايداره اولونوردو و حاييف ايدي قاپيلاري قاپالانيب تورپاق يئسين . بير مودت چاليشيب ديرهندي ، دؤنه ـ دؤنه مسئول لارا موراجيعه ائديب سونوندا ايكي شرط ايله ايجازه آلير ارك سالونوندا نومايش تاماشايا قويسون . بيري بو كي گليرين ياريسي آدي آپاريلان جمعيتين اولسون ،باشقاسيدا نومايشده دانيشلان سؤزلرده آيري جوره دانيشقلار اولماسين .
موقاويله يازيليب ايمضاء لانير ، شهرين بور ـ بوجاقين آراييب قهوهخانالار تينيندن قديمي هونرپيشهلري سئچيب بير گوروپ توپلايير . اؤزو كارگردانليق ائدهرك نقشده اوينايير . عئشق و علاقه ايله گئجه ـ گوندوز تمرين ائديب بوقرارا گليرلر كي هر هفته جومعه گونو تبريز اهاليسينه تئاتر نومايش وئرسينلر ، اؤنجهدن بيليط ساتيلير . حاجي زاده نين اؤرهك دؤيونتولري چوخالير ايلك نائليتله بير آدديم آراسي وار ايدي . او دئييردي : « تبريزين اؤزو اوچون دائمي شهر تئاتري اولماليدير . »
تبريزين سياسي پوليس رئيسي ميرزا علي اكبر مالك نومايشنامهني يئنيدن گؤرمك اوچون ائكراندان بير گون اؤنجه حاجيزادهني چاغيريب اوندان سونرا كي دوشونور نومايش توركو ديليندهدير ايجراسينا اجازه وئرمهيير ، چوخ چكيش ـ بركيشدن سونرا مالك بئله عونوان ائدير كي شخص اعليحضرتين دستورو اوزره هامي فارسيجا دانيشماليدير ، توركو دانيشماق موطلق ياساقدير . نوماييشي فارسيجايا چئويريب تاماشايا قويا بيلهسيز . بئله اولماسا ايجرا ايجازه سي وئريلمهيهجك . ميرزا باقر چوخ ديرهنير بوتون مانعهلري سايير ، چاليشماسين فايداسيز گؤردوكده نومايشنامهني اوتاقدا يانان اودون پونجونون ايچهريسنه آتيب ال ـ آياقي تيترهيه ـ تيترهيه اوتاقدان چخير . سحريسي گوروپون آداملاريله بيرگه ارك تاماشاخاناسي قاباقيندا موراجعه ائدهنلرين بيليط پوللارين قايتاريب عذر ايستهييرلر .
حاجي زاده تازا باشا دوشور نييه موحتشم تبريزين چيخارلي صنعتكارلاري قهوهخانا تينينده گونو ـ گونه ساتيب عؤمور باشا وئريرلر .
ميرزا باقر او شوكوهلو تاماشاخانادا تاماشاچيلار سكوتو ايچره هونرين گؤسترمك يئرينه تئاتر صحنهسين آداملارين ايچرهسينه گتيريب اؤز هونرين نئچه يامسيلاماق و لطيفه ايله اونا ـ بونا نيشان وئريردي . پاشاژ قاباقي ياتاقي اولموشدو ، نييه كي هر ايشين اوولي اورادان باشلانيب ائله اورادا دا بيتيردي . هر جوره آدام آراسايدين پاساژ قاباقيندا تاپا بيلردين .
ميرزا باقريندا نومايش سِني پاساژ قاباقي ايدي . ائله باجاريقلا يالتاق ، ايكي اوزلو ، خالق مالين ييينلرين و ... دونونا گيريب تام باجاريق و گوجلو بديههلرله اوزلرين قارالديردي و اؤز تاماشچيلارين حئيران ائديردي . او هئچ زامان اوز بورجون هونرينه اونودماييب و بونو دويموشدور كي ايشي يالنيز خالقي گولدورمك دئييل . اوز هونريله ائل دردين كوتله نيسگيللرين و يازيقلارين سيخينتيلارين اوزه چيخارديب ايفاء ائديردي . ملت دردين سويله مك هر كيمسهيه چتين اولسايدي اونا چوخ آسانيدي . بونونلا بئله كيمسه اونون هونر و ياراديجيليغينا دهيهر وئرمه ييب بير ميرت باز و آلچاق شخص كيمي اونلا ياناشيرديلار .
ايكينجي دونيا موحاريبهسي باشلانماسيله ال بير اؤلكهلر ( متفقين ) ايرانا گليب قولدور رضا شاهين حوكومتي دئوريلير . 1320 اينجي ايلين شهريور آييندا رضا شاه ايراندان قاچقين دوشوب بير آي سونرا آذربايجان جمعيتي تبريزده ياراناراق آذربايجان آدلي گؤندهليك ايشيق اوزو گؤرور . حاجي زاده بو جمعيتين عضولريندن اولوب آذربايجان هونري آكتورالين شكل وئرير . مين بير عئشق و آرزي ايله جومعه گونلري آخشاملار تبريز خالقينا نومايش وئريب و اؤز هونري ايله هاميني حئيرته يؤنلدير . آز مودت اؤتمهدن آذربايجان واليسي « فهيم الملك »ون قورقولاريله آذربايجان جمعيتي داغيليب يئنهده تاماشاخانا قاپيلاري قيفيللانير .
1324ينجي ايلده باش وئرميش اينقلاب كولگهسينده آذربايجان دئموكرات حوكومتي يارانيب ايللر بويو قيفيلانميش ديللر ، سينميش قلملر ، بوغولموش سسلر ... يئنيدن جان تاپيب شاعيرلر مجليسي ، آذربايجان توكوجهسينده گوندهليك و ايلك دؤنه اولاراق دانيشگاه تملي قويماغا يارارلي آدديملار گؤتورولور .
قدرتلي يازيچي م . ع . فرزانه او دورودن بئله ياد ائدير ـ « ... او ايللرده ايراندا سياسي فرقهلرين يارانماسي ايله ياناشي آذربايجاندا دئموكرات فرقهسي يارانير . بو فرقهنين يارانماسي اوگونكو سياسي شرايطده چوخ موباحيثهلر يارالدير . همين فرقه اؤز ميللي ـ مدني موراجعتنامه سينده آذربايجان ديل آزادليغي و مكتبلرده آنا ديلينده درس وئرمك ميللي مطبوعاتين يارانماسينا شرايط يارادير . تبريزده و باشقا شهرلرده روزنامهلر و نشريهلر چيخماغا باشلايير . ابتدائي مكتبلر اوچون آذربايجان ديلينده درس كيتابلاري حاضيرلانير ، تبريزده اونيورسيتهنين آچيليشي و ميللي تئاتر ايله ميللي اوركسترين برپا ائديلمهسي ، خالقا حيات سيرداشي اولان ائل نغمهلرينه يئني قول ـ قاناد وئرير . »
رحتمليك گنجعلي صباحي يازير « ... هر شئيدن آرتيق ، تئاتر و موسيقي ساحهسينده گؤرولموش ايشلر دوغرودان دا گؤز قاماشديريردي . صمد صباحينين رژيسورلوغو ايله صحنهيه گتيريلميش يوكسك كيفيتيلي اثرلر خالقين اؤرهگينه ياتميش روحونو اوخشاياراق رغبتيني قازانميشدي . جورأتله دييه بيلهرهم كي ، تبريز تئاتري خاور ميانه ده نومونهوي بير شكيل آلميشدي ... »
تايسيز آكتييور حاجيزاده ده بئله دورومدا ساكيت قالماييب اوز ياراديجيليق ايله سِن اوسته چيخالي اويناديقي رولا ائله جان باغيشلاييب بديههلر سويلهييردي كي تاماشاچي باخديقجا دويماييردي . اوبير ايلين عرهفسينده « آرشين مال آلان » ، « مشهدي عيباد » ، « عاشيق غريب » و ديگر آذربايجان اؤلمز اثرلرين دؤنه ـ دؤنه اوغورلا ايجرا ائديب و هونر سئوهر خالقين آلقيشلاريلا اوزه به اوز اولور . اونون ياشاييشي باشقا آذربايجانيلارا تاي آلت ـ اوست اولوب ايللر آرزيلاري ايچهريسينده بوغولان هونرمند ، يئني بير حيات تاپديقدا پاك ديلكلرينين جانلاماسين گؤروب داها گوندهليك ياشاييشيندا هئچ چاتيشمامازليق دويموردو .
1325ينجي ايل آذر آيينين ايگيرمي بيرينده قولدور محمد رضانين سلاحلانميش يئرتيجي عسگرلري واسيطهسيله آذربايجان دئموكرات حكومتي داغيلاراق تالان ـ قيرغين باش وئريب اوچ گون تبريزده قانلار توكولوب فاجيعهلر اؤز وئرير .
بويوك يازيچي مرحوم گنجعلي صباحي بو گونلري بئله قيد ائدير : « ... شاه اوردوسو هئچ بير موقاومته اوغرامادان تبريز دروازلرينده دوشرگه قوردو . شاه جاسوسلارينين تشبثي ايله ، فئوداللار و عسگر باققاللارين باشچيليغي ايله سلاحلانميش قارا دستهلره فاجيعه ياراتماغا فورصت وئردي اوچ گون تامام تبريز قولدرو ، جاني دستهلرينين اوولاغينا چئوريلدي . يوزلرله ناحاق قانلار توكولدو . آنالار اوغولسوز ،گلينلر ارسيز و اوشاقلار يئتيم قالدي نه آخان قانلي گؤز ياشلارينا ، نه ده ساچلاريني يولان آنالارين فريادينا باخان اولدو بئلهليكله ، شاه قوشونلاري بير « فاتح » كيمي آذر آيينين 22سينده شهره دولدولار ... » .
قولدور شاهين وحشييانا يويورمهسيندن سونرا آذربايجانين چيخارسيز يالتاق واليسي علي منصور و ارتش فرماندهي سپهبد شاهبختي دستور ايله كوتله امنييتين قوروماق و آيري گولونج باهانالارلا يوزلر حاق باغيران آذربايجانلي ياخالاناراق لورستانين بدر آباد كمپينه سورگون اولوب يا دا دوستاغا باسيلديلار . حاجيزاده ده وطن و شاه دوشمني آدلاناراق توتولوب دوستاغا سالينير . او زينداندا دا اؤز هونريندن ال گؤتورمهييب اوراني بير تئاتر صحنه سينه چئويرير . چوخ واخت ساوادسيزلارا ، پولسوز عريضه يازيب مكتوبلارين اوخويور . زيندان چكنلرين گؤروشونه گلن بويوك باشلاري تام باجاريقلا لوغازا قويور . بير گون ( كيشميش اوغلو ) آدلي بير شخص حاجيزادهيه اورهيي يانيب آزادليغي اوچون ضامن اولماغا سؤز وئرير . زينداندا اولان سياسي و عادي سللول يولداشلاري بو سؤزو بيلديكده نقشه چكيب كيشميش اوغلونا دئييرلر يازيق ! او ايستير او يانا قاچسين . ايللر اورادا قاليب درسه گئديب ائله اورادا دا ائولنيب ، زينداندان چيخالي دورمادان آرازين اوتايينا قاچيب سني يازيق ائدهجك . بئلهليكله هئچ گوناهي اولمادان دوستاقدا قاليب گوندوز زيندان حيطينده معركه قوروبان اونلار آدامين سسين يامسيلايير . دئكورسوز ، گيريمسيز تئاتر ايجرا ائديب دوستاقدا اولانلارين باشين قاتيردي .
ايكي ايل سونرا حاجيزاده آز مودت ده اولورسا دوستاقدان آزاد اولور . او اؤز هونريندن ال گؤتورمهدن ايكي اوزلو و قولدور حوكومتي قاچيلاماق قصديله كنايهلي لطيفهلرله ائله آيدين تصويرلر يارالدير كي كوتلهوي سيخينتيلار و خالقا حوكم سورنلرين چيركين و اورهك بولانديران ايچهري اوزه چيخيب و او تصويرلرده كوتلهلرين نيسگيللرين گؤرمك اولور .
دؤنهـ دؤنه گولونج باهانالارلا ياخالانيب دوستاغا سالينير بير مودتدن سونرا سوجسوز تانيناراق بوراخيلير . هر دفعه دوستاقدان بوراخيليردي زيندانداكي دوست ـ تانيشلاري تئز قاييداسان دييه آرخاسيجا سو سپيب يولا ساليرديلار . زينداندا اولان دوستلاري بير ـ بيرلري ايله ديللشيرديلر هر كيمسه بير جورم اوچون ياخالانسا حاجيزادهني اؤزنه اورتاق بيلديريب زيندانا قايتاريلماسينا يارديم ائتسين . او زيندانا داخيل اولالي هامينين شادليق ـ سئوينجيني آرتيريردي اونون يولداشلاري يئني گوردوگو اولايلارين نوماييشين گؤسترمهيين ايستهييب و ديرهنيرديلر .
حاجيزاده كيمسهيه پيسليك ائتمهييب ياشاييشيندا ايكي اوزلولوك ، يالتاقليق و يالان دانيشماقدان ساقيناردي ، اؤز هونرينه وورغون ايدي . تئاترين كوكلو و ائللرين ياشاييش بولاغلاريندان قايناييب گلمهسينه اينامي وارايدي . اؤز ياراديجيليغيندان يارديم آليب ايرنج ايشلري قامچيلاييردي دئمك بو يولدا ازيليب سيخينتيلار چكسهايدي ده كيمسهدن گيلهيلنمهييب بو ساياق حيات سورمهيي اورهكدن سئويردي.
قولدور و قان سوران حوكومت اونا و اونون خالقينا اولدوقجا ظولم ائديردي . اودا اؤز ميرت و شوخلوقلاري آراسيندا آذربايجان خالقينا اولان ظولملرين اورهك بولانديران اوزون گوز اؤنونه چيخارديب ، ديل ، مدنييت و فرهنگلرينه خور باخانلاري ، اينسانلاري حياتين شيرين آزادليقيندان محروم ائدهنلري ، گوندهمين بير فاجيعه يارالديب اؤزلرين اينسان سئور نيشان وئرهنلري ، اؤز آنا ديللرينده يازيب اوخويانلارين قلملرين سينديريب دوداقلارين قيفيللايانلاري ، بير بويوك ميللتي قورتولماز عذابلارايله ال باياخا ائدهنلري قورخمازجاسينا تنقيد ائديب اؤز ايشيندن اولدوقو قدر لذذت آپاريردي .
ميرزا باقر آردي كسيلمز توتولوب ، بوراخيلماقدان يورولوب ، پليس قوهلرينين اليندن راحات قالسين دييه تهرانا ساراي يوللانير نئچه آي اورادا قالديقدا غريبليك ـ كيمسه سيزليك روحون اينجيديب يئنهده تبريزه قاييدير .
صادق كودتا آدلي روشوت خور بير پليسين اليندن جانا گليب نئچه موددت آسوده ياشاماق اوچون باشقا دؤنه تهرانا گئدير . يييهسي قديمكي دوستلاريندان اولان بير توخوجو كرخانادا ايشلهمهيه باشلايير اورادا ياشينين چوخلوقون نظره آليب ايشچيلره چايلا خورهك حاضيرلاماق ايشين عهده سينه قويورلار . ايكي ايل بئله اؤتور . آنجاق او حياتا يالنيز مادي گؤزله يوخ اينساني گؤزله باخير . ايشچيلرين امكلريندن جيبلرين دولدورانلاري اؤز قدرتلي هونري ايله يئري گلديكده تنقيد ائديب اوووجلارين آچير . او اينسانليغي اوخشاييب بزهين اينسان آدينا لايق ياشاييش تمل داشلاريني تشكيل ائدن ساغلام و شرافتلي صفتلرين جيدي طرفداري اولوب عين زاماندا ياراماز چيركين و ايرنج صفتلري شددتله قامچيلايير . بئلهليكله دانيشقلاري اربابين عصبلنديريب غضبينه باعث اولور تئزليكله اونو ايشدن چيخارديب اليندن آسودهلشير .
حاجيزاده تهران كيمي قاپ ـ باجاسيز شهريده سونسوز چئتينليكلرله ياشاماغا مجبور اولور . چوخلو گئت ـ گلدن سونرا اوقاف مسئولارين راضي ائدير اونون ارثيهسين عميسي اؤز باشينا او ايدارهيه وقف ائتديگي اوچون آيدا يوز آلتميش تومن آيليق آلسين .
تهرانين آشاغي حصصهسينده آلتميش تومنه بير اوتاق ايجاره ائديب قالان يوز تومنله اؤلمه ديريل عؤمور سورور . آز زامان اؤتمهدن ائو يييهسي اتاق ايجارهسين آرتيرماقين تكليف ائدير ، بئله ائتمهسن بوردان گئتمهليسن دئيير . او چوخ يالواريب ائو يييهسي آز ائشيدير . پولون يوخدور گئت اؤل دئيير .
بير سويوق قيش گئجهسينده اَيني يالين ، ائودن چيخيب آج قارينلا خستهليكدن قيزديرما توتموش جيسميني وطني تبريزه يئتيرمك فيكرينه دوشور . كرج جادهسينده بير تبريزلي سوروجو اونو ماشينينا مينديريب ، تبريزده شهناز دؤرد يولوندا يئره سالير . اؤز دوغما يوردوندا كيمسهسيز اولان حاجيزاده يئرسيزليكدن پاشاژ قاباغيندا گؤيدن قار تؤكه ـ تؤكه شاختالي ، سازاقلي هاوادا بير توكان تينينده دالدالانير . دان اولدوزو چيخمادان اونون آزادليق و اينسانليق عئشقيله چيرپينان اورهيي دويونتوندن دايانيب عظمتلي روحو سمالارا يوكسهلير .
يازيقلار اولسون كي صوبح آچيلاندان سونرا بير كيمسه اونو تانيمايير . آدامسيز اولدوغوندان جنازهسي نئچه گون (پزشك قانوني )ده قالير . سويوق بدنين طوبائيه قبريستانيندا يويويان ميردهشير دئيير بو حاج علينين قارداش اوغلوسو ميرزا باقردير . بئلهليكهله بير عؤمر خالقيني گولودورمهيه چاليشيب اؤز ذاتي هونريندن مايا قويان حاجيزاده دوغما ديياريندا غريبجهسينه تورپاغا تاپشيريليب ، تاريخه قووشور .
اوياق
قايناقلار :
1 ـ سعيد منيري : گوشه هايي از زندگي ميرزا باقر حاجي زاده ـ انتشارات فرزانه ، تهران 1361
2ـ گنجعلي صباحي : اؤتن گونلريم ـ انتشارات دنيا ، تهران 1372 صفحه 80 و 81
3 ـ م. ع . فرزانه : پهلوي رژيمينده جنوبي آذربايجاندا شفاهي خلق ادبياتي نين توپلانماسي ، آراشديريلماسي و نشري تاريخيندن ( 2 ) ـ وارليق ، صايي 1 ـ 92 صفحه 87
|
