مشروطه ادبیاتی

مشروطه ادبیاتی

                                                          یازار : رضا افشار

                                                         چئویرن : اویاق

 

اؤن سؤز

 

شعر سؤزونه دایر ایندینه قدر دونیا بیلگینلری طرفیندن بوللو تعریفلر اولوب . بو تعریفلرین چوخو بیر _ بیرینه یاخین ، گاهدان بیر _ بیریندن اوزاق و اولوب کی بیری باشقاسینا قارشی دورسون . شعرین دوزگون آنلامی هر نه اولورسا بیر قایغیچیل و سوروملو شاعیرین گوره وی ( وظیفه ) اؤز کوتله سی وباشقا بشری جامعه لره گؤره اولدوقجا قاباریق و آیدین دیر .

سوروملو شاعیر اؤز مللتینین شنلیکلریله شاد اولان و اونلارین درد وغم لریله شاشقینلاشیب اوره یی توتولان کیمسه دیر . او ، کوتله نین سیاسی آخیملاریندا دا اونلارلا چییین _ چییینه یوخ دئمک یوخسول و تاپدالانمیش خالقین حاقی و اؤزگورلوکلرین الده ائتمک اوچون دؤیوش صفلریننین اؤنونده گئدر .

مشروطه زامانی اؤلکه نین قاریشیق و سیخینتیلی دورومون نظرده توتان ، ادیب ، عالیم و شاعیرلری ده دویغولو و لیریک شعرلری یاراتمادان بویون قاچیردیب ، سیاسی شعرلر یازماغا جان آتدیلار . بونلار اؤز اودلو چیخیش ، خوطبه و شعرلریله مللتی ایستیبداد و ظولمکارلارا قارشی هیجانلاندیریب ، دویوشچولرین ایستکلرین گوجلندیریردیلر .

 بو زاماندا یارانمیش اثرلری ایکی اؤنملی _ دانیشیق و مکتوب ادبیاتا _ بؤلمک اولار .

 

الف : دانیشیق ادبیاتی

مشروطه نین دانیشیق ادبیاتی یارادیجیلاری تانینمایان اثرلردیلر . باشقا سؤزله دئسک بونلارین یارادیجیلارین تانیماغا فورصت و ایمکان توره نمه ییب . اومودوم وار "اخترین " بو اؤزل ساییسینین یاییلماسی مشروطه ادبیاتین آلوولاندیرماغا بیر قیغیلجیم کیمی اولسون .

بو بؤلومه دایر یارانان اثرلرین ایچیندن بیر نمونه سینه کیفایتلنیریک .

تبریز متشکله درنه یینه دئییلمیش شعر :

قوشونون ییغیب تبریزه /  گوللـه گلیر سوزه _ سوزه /  یئنی نظام قوروب بیزه / یاشاسین گوزل انجمن /  هر ضربه دؤزن انجمن

ستارخانا گوره :

ستارخان گئیب نخودی / گئتدیم سنگرده یوخ ایدی/ آچدی قرآنین اوخودی/آی ماشا ا.. قالاج اوغلان / ابولفضله سراج اوغلان/ستارخان گئیب قره نی/باغلاییب بندی _ بره نی / قویمور کناردان گله نی / بارک ا.. قاللاش اوغلان / مشروطه یه فراش اوغلان .

 

بیر نمونه آغیزلاردا گزن مشروطه ضرب المثلی :

یونجا یئییب مشروطه آلمیشیق

 

ب : مکتوب ادبیاتی

بو ادبیاتین یاردیجیلاری بللی اولسالاردا هله لیک اونلاردان اطرافلی معلومات الده یوخدور . بو شاعیرلرین  نئچه سین حیات و اثرلرینه قیسا باخیشیمیز اولاجاق .

 

شهید ثقه الاسلام :

شهید ثقه الاسلام او شاعیر و ادیبلردندیر کی مشروطه اینقلابینین باشچیلاریندان ساییلار .

1277 ینجی هجری ایلی دونیایا گلیب 1330 ینجی ایلین عاشورا گونو روس تزار حوکومتینین الیله شهادت داریندان آسیلیب . تاریخچیلر اونو علم باخیمیندان "امام غزالی " و " شیخ بهایی" و سیاستده "سید جمال الدین اسد آبادی" و "سید حسن مدرس" دن اوستون بیلیبلر .

ترکمن چای و گلستان موقاویله لریله ایران گؤوده سیندن آیریلمیش 17 شهرین هیجرینده او شهیدین "سنیسیز" ردیفلی سیاسی غزلین بیرلیکده اوخویوروق .

خیالین یاخشی مونس دیر منه شام و سحر سنسسیز

کی سندن اؤزگه یوخ قلبیمده بیر فکر دگر سنیسیز

اؤزون گؤردون صلاح کاری مندن ال چکیب گئتدین

مگر سندن قالان غم بیرده مندن ال چکر سنسیز ؟

وطندن آیری دوشدون آیری دوشدی روح جسمیندن

گؤزومدن اشک ایله باهم آخار خون جگر سنسیز

چیخیب ظاهرده الده ن دامنون لاکن یقینیمدیر

موافق اولماسین بو ظلم ایله حکم قدر سنسیز

گلر من قورخورام بیر گون سنی گؤرمک محال اولسون

گئدر شاید فراقوندا بو آز نور بصر سنسیز .

 

 

شهید سعید سلماسی :

1306 ینجی قمری ایل سلماس دا دوغولوب 1327 ینجی ایلین صفر آینین اون آلتیسنیدا بیر یاخین دؤیوشده شهید اولوب . مشروطه نین باشقا شاعیرلریندن اولان رحمتلیک غنی زاده سلماسی اونون شانینده بئله یازیبلار .

 

کبریانین شهید والاسی                روح ایران سعید سلماسی

مشروطه دئوریلیشینین بوتون صحنه لرینده " دائما انقلاب _ دائما انقلاب " شوعارلاریلا حضورو اولان شهید سلماسی نین اصل آدی "آقا بالا" ایمیش . او سلماس ، استانبول و تبریز شهرلرینده عومور سوروب ، یازیلارا گؤره تپه دن دیرناغا قدر غیرت و کیشیلیک  اوسوه سیمیش . او موباریز اینساندان بیر ملمع یادیگار قالیب :

بازم توئی ؟ فدای نگاه ملول تو ؟

گول ای مودام گریه و افغان ائدن وطن

بازم چرا غریق خیال و تاثری ؟

هر شب آخان سرشک تاثر نه دیر ؟ نه دن

بی خواب و بی حضوری چشمان حسرتت

ائیلر لیال عشقیمی پربار ای وطن

ای خسته طبیب جو ، ای باغ خاطرات

ای سبزه زار شوق سوسوزدان سولان چمن

آهی که از درون من آید معانیش

مقصودوموز خلاص وطن دیر وطن ، وطن

ایام دی گذشت و صباح بهار ماست

اوغروندا حضیریک کی ائدک بذل جان وطن .

 

میرزا غفار سیاق پوش زنوزی:

 

سیاه پوش دان خاص بیر اطلاعات الده یوخدور یالنیز محمدعلی شاه قارجارین صدر اعضمی اتابک اعظم ی ترور ائدن رحمتلیک " عباس آقا صراف آدربایجانی " تعزیه سینده تبریزین مقصودیه محلله سینین میدان مسجیدینده اوخودوغو اوچ بیت شعر یادیگار قالیب .

آرخاداشلار قان توکون تا جوشه گلسین کائنات

ثابت اولسون تا جهانه بیزده کی عزم و ثبات

ذلته عمده مرجح دیر شرفلی بیر ممات

ملته لازم دگیلدیر بئیله افسرده حیات

ظلم و استبداد دؤری درد ویاس ایامیدیر

آرخاداشلار قان توکون قان توکمه یین ایامیدیر

 

 میر عبدالحسین خازن خیابانی:

 

او تبریزین خیاوان محله سیندندیر اونون دوغوم و اؤلوم گونلریندن بیر خبر الده یوخدور . سوادسیز اولسادا ، شورلو ، گوجلو و ملیح شعرلر دئییه رمیش . شعرلر دویوشچو مشروطه مجاهیدلرینین آغیزلاریندا اولاراق اونلاری هیجانلاندیریب شورا گتیرمکده تاثیر بوراخیرمیش .

 

یازارین الینه چاتان شعرلری بونلاردان عبارتدیر :

قوری سؤز ایله وفا تخمون اکمه برسیز اولی

بو توخمه قان ایله سو وئرمه سن ثمرسیز اولی

قدم بو دایره یه قویما قویسان عشق ایله قوی

خیال ائیله مه راه وفا خطرسیز اولی

مجاهد اولما گلین اولسان اول " حبیب " کیمی

مجاهد حق اولان حق یولوندا سر سیز اولی

صاباح اولاندا چیخار آفتاب حریت

بو تیره شب ائله فکر ائتمه یین سحرسیز اولی

***

 

هر زامان گؤیلوم قوشی یاد " بهارستان " ائدر

فکر وصل ایله سیزیلدار ناه و افغان ائدر

بیر پری سینمیش قوشی گوردوم دونن گولزارده

باشلاییب شوریله نقل غصه ایران ائدر

سسله نیردی باغبانه ، ( اولما غافل باغ دن

بئله کیم گولچین داراشمیش گولشنین تالان ائدر

هیئت کابینه اغیار اولوب همراز یار

علم سیز ملت دی بیجا دعوی وجدان ائدر )

اولسا هر یئر قلب ده نامو س دین ، حب وطن

بیر ائله انسانه " خازن " جانینی قوربان ائدر

***

 

آیاقدان دوشموشم ساقی الیمدن توت ایاغ ایله

الینده ساغر زرین گؤروم همواره وار اولسون

قیزیل گول غنچه سی تک لخته _ لخته قان اولان کؤنلوم

آچیلماز بیرده عالمده اگر یوز مین بهار اولسون

نه شاه دان چاره وار بو ملته یارب نه مجلس دن

بیزه هر کیمسه یار اولسا اونا الله یار اولسون

 

بو قطعه نین ایکینجی بیت ینه دایر آرتیرمالیام اون ایکی ایل بوندان اول الیمه چاتان " خیرات حسان " کتابیندا " دیار بکر" لی " سری خانیم" آدلی شاعیره نین بو بیتی باخیشیمی آرتیق اؤزونه ساری چکدی :

 

منیم گؤیلوم قیزیل گول غنچه سی تک طوپ _ طولی قاندیر

آچیلماز اختیار ائتمز اگر یوز بین ( مین ) بهار اولسا

 

بو بیتین ، مضمون ، وزن و قافیه باخیمیندان او قطه نین ایکینجی بیت ینه اوخشارلیغی ، رحمتلیک خازن ین ساوادسیزلیغین شوبهه لندیریر .

خازن دن نوحه شعریندن باشقا دانیشیق ادبیاتیندا طنز شعریده یادیگار قالیب بو شعر اوندادیر :

اهل دوه چی گلیب دی جنگه

بئش _ بئش بامادور قویوب تفنگه

هردن بیرینی آتیر هوایه

لعنن بئله قوم بی حیایه

 

میرزا محمود غنی زاده سلماسی

 

1296 ینجی قمری ایل سلماس دا دونیایا گلیب و 1313 ینجی گونش ایلی تبریزده دونیاسین ده ییشیب و طوبائیه ده تورپاغا تاپشیریلیب اونون اؤلوم ماده تاریخی ( سزد ار شرر بر جهد از سهند ) مصراعیندا یاتیبدیر .

غنی زاده اؤز زامانینین علمرین اؤیرشندن سونرا تاجیرلیگه اوز گتیریب . او گنج یاشلاریندا " حبل المتین " گونده لیگینین سوروملو مدیر ایله مکتوبلاشیب ، قافقازدا دا  " میرزا عبدالرحیم طالبوف " لا یاخیندان تانیش اولوب . مشروطه زامانی 1324 ینجی ایلده ارومیه شهرینده " فریاد " آدلی گونده لیک چیخاردیب .

بیر مودتده ستارخانین منشی سی اولوب " بوقلمون " گونده لیگین یاییبدیر . "شفق " گونده لیگینین سوروملو مودورو اولاراق " کاوه " و " ایرانشهر " گونده لیکلرینده شعرلری چاپا گئدیب . اونون " هذیان " مثنوی سیندن نئچه بیت :

 

اینکه بینم عجبا حال بت است؟

یا تصاویر هیولای شب است

اخترانند سوی من نگران

بهر جان دادن من منتظران

شمع تابوت من مسکین است

اینکه می بینم یا پروین است ؟

 

 غنی زاده نین بیر غزلیندن ایکی بیت :

 

گم شد و هم به دشت ، نشان قدم کجاست ؟

فرسوده شد قدم ز تکاپو ، حرم کجاست ؟

بال و پرم به ساحت بیگانه پاک ریخت

آن شاخسار انس که سویش پرم کجاست ؟

 

کریم آقا صافی

 

1284 ینجی قمری ایل تبریزده ایشیق دونیایا گؤز آچیب 1348 ینجی ایل حصبه ( تیفوئید ) خسته لیگیله بو شهرده دونیادان کؤچوب . اونون باباسی اولان " جعفر دایی"  آدیلا تانینان کیشی بوغدا و آرپانین باهالیغیندا اؤز الی آچیقلیغی اوزره بو ایکی یئییملری باها آلیب اوجوز قیمتله خالقا ساتاردی جعفر دایی نین انسانی حیسللرله دولو  اولان بو ایشی سبب اولوب اونون آدی تبریزلیلر آراسیندا اؤلمز یاشاسین.

رحمتلیک ذهنی ، " کریم آقا صافی " نین اؤلوم ماده تاریخینده بئله یازیب :

 

سلطان عاشقان را عاشق ز جان و دل بود

زاده ره عشق جانان شد بیگمان به " صافی"

 

رحمتلیک صافی دن ایکی جیلد نوحه کتابیندان باشقا 9 قطعه و 10 تک بیت الیمیزده وار صافی شعریدن باشقا خوشنویسلیک و موسیقی دستگاهلاریلا تانیشلیغی اولاراق تاردا چالارمیش .

1330 ینجی ایل رحمتلیک ثقه الاسلام لا بیرگه نئچه آزادیخواه ، باسقینچی روس لارین الیله شهادت داریندان آسیلیرلار . صافی اونلار اوچون تصنیف شکلینده بیرمرثیه یاریبدیر :

 

شکر اولا آللاهه وطن شاد اولوب

قئید ستمدن هامی آزاد اولوب

ظلم گئدیب مملکت آباد اولوب

قانیله صفا تاپدی بهار وطن

جانیمیز اولا خوشدی نثار وطن

 

 

ای وطنه بذل ائله ین نقد جان

ملته دار اوسته وئره ن امتحان

محو اولا مشکلدی بو نام و نشان

قانیله صفا تاپدی بهار وطن

جانیمیز اولا خوشدی نثار وطن

 

 

چکدیله داره سیزی منصور وار

تاپدی شرافت هامی دار و دیار

بسدی سیزه بو شرف و افتخار

قانیله صفا تاپدی بهار وطن

جانیمیز اولا خوشدی نثار وطن

 

 

صافی نین تک بیت لریندن ایکی اؤرنک :

 

دوشوبدی ائیله بیر حاله بو بختی قاره ایرانلی

قالیب آواره آخیر یالواریر اغیاره ایرانلی

 

آغلارام تا آغلاسین بیگانه لر احوالیما

یانماسام یانماز اینان فرزانه لر احوالیما

 

عاشورا گونلری آغیزلار وردی اولان بو شعر رحمتلیک صافی دن دیر :

 

یوم عاشورا دی یا روز قیامت دیر بو گون؟

یا قیامت عرصه سیندن بیر علامت دیر بو گون؟

 

میرزا علی اکبر رونق تبریزی:

 

دئییلر میرزا علی اکبرین ال یازما شعر توپلوسو اوچ باتمان کره دَیه رینه واریثلری الیله ساتیلیب . او مرحوموم نوه سی اولان " حسین رونقی" بئله بیر سؤزو یالان بیلیب و دئییر : " رونق " بو دونیادان کؤچندن سونرا تانیش اولمایان بیر کیمسه اونلارین ائوینه گلیب ائدعا ائدیر او رحمتیلیگین دوستودور و اونون وصیتی اوزره گره ک شعر توپلوسون آلیب ساخلاسین . سوزو گئدن شخص دؤرد تومن اوشاقلارا شیرنی پولو وئریب "رونق" ین قیزی اولان حسین رونقی نین آناسی ساده لیکدن شعر دفترین او شخصه وئریر .

رونق تبریزی نین ترجیع بندلریندن بیر بند :

 

خداوندا حق طاها و یاسین

حق مولی الموالی سرور دین

بگویم هر زمان آمین و آمین

اقصنی یا عیاث المستغیثین

 

مشهدی علی اکبر طاهرزاده شماخی ( صابر)

 

صابر تخللوصلو میرزا علی اکبر طاهرزاده آذربایجان شعرینین ساتیریزم سبکینین تملچیسیدیر . استاد شهریار دئمیشکن صابر سفره سی آچیق تورک شاعیریدیر کی پاخیللیغی و گیجییی اولمادان او اثرلرین بیر کیمسه دن حتی فارسلاردان اسیرگه مه ییب :

فارس شاعری چوخ سؤزلری بیزلردن آپارمیش

صابر کیمی بیر سفره لی شاعیر پخیل اولماز

صابرین چوخلو شعرلری فارسجا یازان شاعیرلرین الیله اؤز دیللرینه چئوریله رک صابردن آد آپاریلماز اؤز آدلارینا اوریژنال چاپا وئریلیب .

زاغکی قالب پنیری دید           به دهن بر گرفت و زود پرید  بیتی ایله باشلانان درس کتابلاریندا یازیلان هامینین ازبری اولان تانینمیش " تولکو و قارقا " شعری صابرین بو مطلعلی تورکی شعرینین چئویرمه سیدیر .

پئندیر آغزیندا بیر قارا قارغا                  اوچاراق قوندو بیر اوجابوداغ

صابرین چئشیدلی تخللوصلرینین ان اؤنملیسی " هوپ _ هوپ " دور اونون شعرلری آذربایجان خالقینین آییقلیقیندا موهوم رولو اولان " ملانصرالدین " گونده لیگینده اطرافلی یاییلیب .

استاد شهریار " سهند و شعر آذری " اثرینده ملانصرالدینه گوره یازیر:

 از  روزنامه هایشان ک اکنون عتیقه است 

 یک ملانصردین که تکان داد شرق را

رحمتلیک شهریار اؤز شعرلرینده دؤنه _ دؤنه صابردن آد آپاریب و بیر یئرده " حسرت " تخللوص ائدن " ابوالفضل حسینی " یه دئییر : ( بیر گون اولار صابرله باغلاشارسان ) گاهدان دا اونون شعرلرینه بئله بیر نظیره لر یازیب :

صبح خیالیله خوروزلاندی کن

منده " هوپ _ هوپ " تک بیر آغیز بانلادیم

قالمادی سالیم منه ده قول _ قاناد

بانلاماغین منده دادین آ«لادیم

 

بوگون صابرین شعر و بیوگرافیاسین الده ائتمک مشروطه نین باشقا شاعیرلریندن اولدقجا راحاتدیر .

صابرین " همت والای ستارخان " شعری پرفسور احمد شفایی قلمیله منظوم شکلیده آخار فاسجایا  چئوریلیب .

 

سون سؤز و بیر رجا

 

مشروطه ادبیاتینا گوره چئشیدلی یئرلرده نئچه شاعیرین ایزلری گورونور ، یازیقلار اولسون بو گونه قدر اونلاردان شعر و معلومات الده ائدیلمه ییب . اؤرنک اوچون حامبال   " حمال " شمس ، دلگیر ، میرزا جبار مشعوف ، حاج قاسم اوغلی ناصر ، شهید میرزا احمد سهیلی و باشقالاریندان آد آپارماق اولار .

اؤلکه میزین خصوصیله آذربایجان آراشدیریجی ، ادیب ، تاریخچیلری و بوتون دویغولو و ذوق صاحیبلریندن دیله ییمیز وار بو مقاله چئوره سینده اؤز تنقیدلی باخیشلاریلا مشروطه دورانین نین باشقا شاعیرلرینین اثرلرینه دایر اللرینده اولان اطلاعاتی و بو مقاله ده آدی گئدن شاعیرلرین باشقا اثرلری و بیوگرافیالارینا گوره فایدالی سؤزلرین گله جک نسله چاتدیرماق اوچون بیزیم عنوانیمیزا گوندرسینلر .

 

 

گوروش آنی

اخوان ثالث ( م.امید )

 

گوروش آنی

 

گوروش واختی یاخینلاییب

یئنه ده من دلی یم ، سرخوشام

یئنه ده الیم ، اوره ییم اسیر

دئییه سن باشقا دونیادایام

*

ساقین ! چاشیب اوزومو کسمه ین سن اولگوج

ساقین ! ساچلاریمین صفاسین پوزمایان الیم

و اوزومون سویون تؤکمه یه سن  اوره ک

_ ای ایچمه میشدن کئفلی _

گؤروش واختی یاخینلاییب .

                                            

                                                    چئویرن: اویاق

 

آذربایجان تئاتری نین گورکملی نوماینده سی ( میرزا باقر حاجی زاده )

 

« ميرزا باقر حاجي زاده » آذربايجان تئاترينين گؤركملي هنرمندي‌نين حياتينا قيسسا بير باخيش

 

ميرزا باقر حاجي‌زاده تبريز شهرينده ممتول بير عائيله‌ده ايشيق دونيايا گؤز آچيب آتاسي شهرين پوللو و سؤزو كئچرلي آداملاريندان ايدي كي شيخ كاظم سراييندا قارداشي حاج علي ايله اورتاليقدا حوجره‌لري وارايدي .

باجاريقلي و هونرلي ميرزا باقر بئله بير عائله ده بويا ـ باشا چاتيب ايگيرمي ياشي سونا يئتمه‌ميش آتاسينين فيكرينه دوشور اوغلون حكيم ائدمكچون يابانجي اؤلكه‌يه گؤنده‌رسين. او گونلرده روسيه ده شورالار جمهوروسو تازا آياق توتموشدور و انيقيلاب اؤز ايسته‌كلرين كوتله‌لر ياشاييشيندا گئنيشلنديرمك اوچون اؤلكه هونرليلرينه باشقا بير ده‌يه‌ر وئريب گونو ـ گوندن هونره اوز گتيرنلرين سايي چوخاليردي . ميرزا باقريندا اونو ـ بونو يامسيلاماق باجاريقي اولدوقو اوچون آتاسينين آرزيسين نظره آلماييب طب علمي اؤيره‌نمك يئرينه آكتييورلوق داليجا گئديب تفليس (كونسرواتوار)يندا  آد يازديراراق كارگردانليق درسي آلماقا باشلادي .

نئچه ايل عذابلارا دؤزوب تفليس شهرينين گؤزه‌ل هونلر فاكولته سيندن آكتييورلوق و كارگردانليق ديپلومون آلير . دؤنه ـ دؤنه شهرين دؤولتي تئاتر سِن‌لرينده  هونر گؤستريب تاماشاچيلارين آلقشلاريله اوز به اوز اولور . ايكي ايلده ديل فاكولته‌سينده درس آليب روس ديلي نين ديپلومون آلير . اونيورسئته اوستادي عنوانيندا دؤولت ايشچيسي اولوب دانشگاه اوستادي اولان « ماريا » آدلي بير قيز ايله ائولنير .

بيرگون آتاسيندان بير مكتوب الينه چاتير . آتاسي يامان خسته ايدي ، مكتوبدا يازميشدير سون آرزيم بودور اؤلمه ميشدن اؤنجه اوغلومو گؤره‌م . سينير دان چيخيش ايجازه‌سي آلماق چوخ چتين اولدوقونا گؤره نئچه آي گئت ـ گلين سونوجوندا يالنيز اوزونه ايجازه آلابيلير و حيات يولداشينين ايرانا گلمك رغبتي اولماماسيندان آيريلماق مجبورييتينده قاليرلار .

او واختيلار كي حاجي‌زاده آكتيورلوق و كارگردانليق ديپلومو ايله وطنه قاييدير پهلوي رژيمينين ديكتاتورلوق كولگه‌سي هر يئري بوروموشدور . بوتون تاماشاخانالار باغلانيب شهرين تئاتر سالونلارين خوصوصيله ارك باغينين گؤزه‌ل تاماشاخاناسين توز ـ تورپاق باسميشدير .

آتا ـ آناسي بير ـ بيرينين آرديجا دونيادان گئديب اونو يالقيز و كومك‌سيز قويموشدولار ، قوهوملاريندان يالنيز عميسي قاليردي . اودا بازارين جاناماز سويا چكن قولاغي توكلو شيخ‌لريندن ايدي . قارداش اوغولوسو سفردن قاييدالي اونون ائو يا حوجره سينه گئدمه يي ياساق ائديب ، آرتيست و دلقك بازلار ميردار و مرتد اولارلار ،‌منيم بئلنچي آداملاردان خوشوم گلمز دئميشدي . بئله‌ليكله اونون آتاسيندان قالان ارثيه سين دانيب ميرزا باقري اوزوندن اوزاقلادميشدير .

حاجي‌زاده جوان ايدي و بو تئزليكده چتين‌ليكلر اؤنونده ديزه چؤكوب ميداني بوشالدانلاردان دئييل دير . تئاتر و نومايش اونون قانينا ايشله‌ميشدير . خصوصا نئچه آدديمليقيندا شوكوهلو و كاميل ارك عليشاه تاماشاخاناسي يئر توتموشدور كي تبريزين قيرميزي آصلان و گونش جمعيتي ( جمعيت شير وخورشيد سرخ ) نظري آلتيندا ايداره اولونوردو و حاييف ايدي قاپيلاري قاپالانيب تورپاق يئسين . بير مودت چاليشيب ديره‌ندي ، دؤنه ـ دؤنه مسئول لارا موراجيعه ائديب سونوندا ايكي شرط ايله ايجازه آلير ارك سالونوندا نومايش تاماشايا قويسون . بيري بو كي گليرين ياريسي آدي آپاريلان جمعيتين اولسون ،‌باشقاسيدا نومايش‌ده دانيشلان سؤزلرده آيري جوره دانيشقلار اولماسين .

موقاويله يازيليب ايمضاء لانير ، شهرين بور ـ بوجاقين آراييب قهوه‌خانالار تينيندن قديمي هونرپيشه‌لري سئچيب بير گوروپ توپلايير . اؤزو كارگردانليق ائده‌رك نقش‌ده اوينايير . عئشق و علاقه ايله گئجه ـ گوندوز تمرين ائديب بوقرارا گليرلر كي هر هفته جومعه گونو تبريز اهاليسينه تئاتر نومايش وئرسينلر ، اؤنجه‌دن بيليط ساتيلير .    حاجي زاده نين اؤره‌ك دؤيونتولري چوخالير ايلك نائليت‌له بير آدديم آراسي وار ايدي . او دئييردي : « تبريزين اؤزو اوچون دائمي شهر تئاتري اولماليدير . »

تبريزين سياسي پوليس رئيسي ميرزا علي اكبر مالك نومايشنامه‌ني يئنيدن گؤرمك اوچون ائكراندان بير گون اؤنجه حاجي‌زاده‌ني چاغيريب اوندان سونرا كي دوشونور نومايش توركو ديلينده‌دير ايجراسينا اجازه وئرمه‌يير ، چوخ چكيش ـ بركيشدن سونرا مالك بئله عونوان ائدير كي شخص اعليحضرتين دستورو اوزره هامي فارسيجا دانيشماليدير ، توركو دانيشماق موطلق ياساقدير . نوماييشي فارسيجايا چئويريب تاماشايا قويا بيله‌سيز . بئله اولماسا ايجرا ايجازه سي وئريلمه‌يه‌جك . ميرزا باقر چوخ ديره‌نير بوتون مانعه‌لري سايير ،‌ چاليشماسين فايداسيز گؤردوكده نومايشنامه‌ني اوتاقدا يانان اودون پونجونون ايچه‌ريسنه آتيب ال ـ آياقي تيتره‌يه ـ  تيتره‌يه اوتاقدان چخير . سحريسي گوروپون آداملاريله بيرگه ارك تاماشاخاناسي قاباقيندا موراجعه ائده‌نلرين بيليط پوللارين قايتاريب عذر ايسته‌ييرلر .

حاجي زاده تازا باشا دوشور نييه موحتشم تبريزين چيخارلي صنعتكارلاري قهوه‌خانا تينينده گونو ـ گونه ساتيب عؤمور باشا وئريرلر .

ميرزا باقر او شوكوهلو تاماشاخانادا تاماشاچيلار سكوتو ايچره هونرين گؤسترمك يئرينه تئاتر صحنه‌سين آداملارين ايچره‌سينه گتيريب اؤز هونرين نئچه يامسيلاماق و لطيفه ايله اونا ـ بونا نيشان وئريردي . پاشاژ قاباقي ياتاقي اولموشدو ،‌ نييه كي هر ايشين اوولي اورادان باشلانيب ائله اورادا دا بيتيردي . هر جوره آدام آراسايدين پاساژ قاباقيندا تاپا بيلردين .

ميرزا باقريندا نومايش سِني پاساژ قاباقي ايدي . ائله باجاريقلا يالتاق ،‌ ايكي اوزلو ،‌ خالق مالين  ييين‌لرين و ... دونونا گيريب تام باجاريق و گوجلو بديهه‌لرله اوزلرين قارالديردي و اؤز تاماشچيلارين حئيران ائديردي . او هئچ زامان اوز بورجون هونرينه اونودماييب و بونو دويموشدور كي ايشي يالنيز خالقي گولدورمك دئييل . اوز هونريله ائل دردين كوتله نيسگيل‌لرين و يازيقلارين سيخينتيلارين اوزه چيخارديب ايفاء ائديردي . ملت دردين سويله مك هر كيمسه‌يه چتين اولسايدي اونا چوخ آسانيدي . بونونلا  بئله كيمسه اونون هونر و ياراديجيليغينا ده‌يه‌ر وئرمه ييب بير ميرت باز و آلچاق شخص كيمي اونلا ياناشيرديلار .

ايكينجي دونيا موحاريبه‌سي باشلانماسيله ال بير اؤلكه‌لر ( متفقين ) ايرانا گليب قولدور رضا شاهين حوكومتي دئوريلير . 1320 اينجي ايلين شهريور آييندا رضا شاه ايراندان قاچقين دوشوب بير آي سونرا آذربايجان جمعيتي تبريزده ياراناراق آذربايجان آدلي گؤنده‌ليك ايشيق اوزو گؤرور . حاجي زاده بو جمعيت‌ين عضولريندن اولوب آذربايجان هونري آكتورالين شكل وئرير . مين بير عئشق و آرزي ايله جومعه گونلري آخشاملار تبريز خالقينا نومايش وئريب و اؤز هونري ايله هاميني حئيرته يؤنلدير . آز مودت اؤتمه‌دن آذربايجان والي‌سي « فهيم الملك »‌ون قورقولاريله آذربايجان جمعيتي داغيليب يئنه‌ده تاماشاخانا قاپيلاري قيفيللانير .

1324‌ينجي ايلده باش وئرميش اينقلاب كولگه‌سينده آذربايجان دئموكرات حوكومتي يارانيب ايللر بويو قيفيلانميش ديللر ، سينميش قلملر ، بوغولموش سسلر ... يئني‌دن جان تاپيب شاعيرلر مجليسي ، آذربايجان توكوجه‌سينده گونده‌ليك و ايلك دؤنه اولاراق دانيشگاه تملي قويماغا يارارلي آدديملار گؤتورولور .

قدرتلي يازيچي م . ع . فرزانه او دورودن بئله ياد ائدير ـ « ... او ايللرده ايراندا سياسي فرقه‌لرين يارانماسي ايله ياناشي آذربايجاندا دئموكرات فرقه‌سي يارانير . بو فرقه‌نين يارانماسي اوگونكو سياسي شرايطده چوخ موباحيثه‌لر يارالدير . همين فرقه اؤز ميللي ـ مدني موراجعتنامه سينده آذربايجان ديل آزادليغي و مكتبلرده آنا ديلينده درس وئرمك ميللي مطبوعاتين يارانماسينا شرايط يارادير . تبريزده و باشقا شهرلرده روزنامه‌لر و نشريه‌لر چيخماغا باشلايير . ابتدائي مكتبلر اوچون آذربايجان ديلينده درس كيتابلاري حاضيرلانير ، تبريزده اونيورسيته‌نين آچيليشي و ميللي تئاتر ايله ميللي اوركسترين برپا ائديلمه‌سي ، خالقا حيات سيرداشي اولان ائل نغمه‌لرينه يئني قول ـ قاناد وئرير . »

رحتمليك گنجعلي صباحي يازير « ... هر شئيدن آرتيق ، تئاتر و موسيقي ساحه‌سينده گؤرولموش ايشلر دوغرودان دا گؤز قاماشديريردي . صمد صباحي‌نين رژيسورلوغو ايله صحنه‌يه گتيريلميش يوكسك كيفيتيلي اثرلر خالقين اؤره‌گينه ياتميش روحونو اوخشاياراق رغبتي‌ني قازانميشدي . جورأتله دييه بيله‌ره‌م كي ،‌ تبريز تئاتري خاور ميانه ده نومونه‌وي بير شكيل آلميشدي ... »

تايسيز آكتييور حاجي‌زاده ده بئله دورومدا ساكيت قالماييب اوز ياراديجيليق ايله سِن اوسته چيخالي اويناديقي رولا ائله جان باغيشلاييب بديهه‌لر سويله‌ييردي كي تاماشاچي باخديقجا دويماييردي . اوبير ايلين عره‌فسينده « آرشين مال آلان » ،‌         « مشهدي عيباد » ، « عاشيق غريب » و ديگر آذربايجان اؤلمز اثرلرين دؤنه ـ دؤنه اوغورلا ايجرا ائديب و هونر سئوه‌ر خالقين آلقيشلاريلا اوزه به اوز اولور . اونون ياشاييشي باشقا آذربايجانيلارا تاي آلت ـ اوست اولوب ايللر آرزيلاري ايچه‌ريسينده بوغولان هونرمند ، يئني بير حيات تاپديقدا پاك ديلكلري‌نين جانلاماسين گؤروب داها گونده‌ليك ياشاييشيندا هئچ چاتيشمامازليق دويموردو .

1325‌ينجي ايل آذر آيي‌نين ايگيرمي  بيرينده قولدور محمد رضانين سلاحلانميش يئرتيجي عسگرلري واسيطه‌سيله آذربايجان دئموكرات حكومتي داغيلاراق تالان ـ قيرغين باش وئريب اوچ گون تبريزده قانلار توكولوب فاجيعه‌لر اؤز وئرير .

بويوك يازيچي مرحوم گنجعلي صباحي بو گونلري بئله قيد ائدير : « ... شاه اوردوسو هئچ بير موقاومته اوغرامادان تبريز دروازلرينده دوشرگه قوردو . شاه جاسوسلارينين تشبثي ايله ، فئوداللار و عسگر باققاللارين باشچيليغي ايله سلاحلانميش قارا دسته‌لره فاجيعه ياراتماغا فورصت وئردي اوچ گون تامام تبريز قولدرو ،‌ جاني دسته‌لرينين اوولاغينا چئوريلدي . يوزلرله ناحاق قانلار توكولدو . آنالار اوغولسوز ،‌گلينلر ارسيز و اوشاقلار يئتيم قالدي نه آخان قانلي گؤز ياشلارينا ، نه ده ساچلاريني يولان آنالارين فريادينا باخان اولدو بئله‌ليكله ، شاه قوشونلاري بير « فاتح » كيمي آذر آيي‌نين 22‌سينده شهره دولدولار ... » .

قولدور شاه‌ين وحشي‌يانا يويورمه‌سيندن سونرا آذربايجانين چيخارسيز يالتاق واليسي علي منصور و ارتش فرماندهي سپهبد شاهبختي دستور ايله كوتله امنييتين قوروماق و آيري گولونج باهانالارلا يوزلر حاق باغيران آذربايجانلي ياخالاناراق لورستانين بدر آباد كمپينه سورگون اولوب يا دا دوستاغا باسيلديلار . حاجي‌زاده ده وطن و شاه دوشمني آدلاناراق توتولوب دوستاغا سالينير . او زينداندا دا اؤز هونرين‌دن ال گؤتورمه‌ييب اوراني بير تئاتر صحنه سينه چئويرير . چوخ واخت ساوادسيزلارا ، پولسوز عريضه يازيب مكتوبلارين اوخويور . زيندان چكن‌لرين گؤروشونه گلن بويوك باشلاري تام باجاريقلا لوغازا قويور . بير گون ( كيشميش اوغلو ) آدلي بير شخص‌ حاجي‌زاده‌يه اوره‌يي يانيب آزادليغي اوچون ضامن اولماغا سؤز وئرير . زينداندا اولان سياسي و عادي سللول يولداشلاري بو سؤزو بيلديكده نقشه چكيب كيشميش اوغلونا دئييرلر يازيق ! او ايستير او يانا قاچسين . ايللر اورادا قاليب درسه گئديب ائله اورادا دا ائولنيب ، زينداندان چيخالي دورمادان آرازين اوتايينا قاچيب سني يازيق ائده‌جك . بئله‌ليكله هئچ گوناهي اولمادان دوستاقدا قاليب گوندوز زيندان حيطينده معركه قوروبان اونلار آدامين سسين يامسيلايير . دئكورسوز ،‌ گيريمسيز تئاتر ايجرا ائديب دوستاقدا اولانلارين باشين قاتيردي .

ايكي ايل سونرا حاجي‌زاده آز مودت ده اولورسا دوستاقدان آزاد اولور . او اؤز هونريندن ال گؤتورمه‌دن ايكي اوزلو و قولدور حوكومتي قاچيلاماق قصديله كنايه‌لي لطيفه‌لرله ائله آيدين تصويرلر يارالدير كي كوتله‌وي سيخينتيلار و خالقا حوكم سورنلرين چيركين و اوره‌ك بولانديران ايچه‌ري اوزه چيخيب  و او تصويرلرده كوتله‌لرين نيسگيل‌لرين گؤرمك اولور .

دؤنه‌ـ دؤنه گولونج باهانالارلا ياخالانيب دوستاغا سالينير بير مودت‌دن سونرا سوجسوز تانيناراق بوراخيلير . هر دفعه دوستاقدان بوراخيليردي زيندانداكي دوست ـ تانيشلاري تئز قاييداسان دييه آرخاسيجا سو سپيب يولا ساليرديلار . زينداندا اولان دوستلاري بير ـ بيرلري ايله ديللشيرديلر هر كيمسه بير جورم اوچون ياخالانسا حاجي‌زاده‌ني اؤزنه اورتاق بيلديريب زيندانا قايتاريلماسينا يارديم ائتسين . او زيندانا داخيل اولالي هامينين شادليق ـ سئوينجيني آرتيريردي اونون يولداشلاري يئني گوردوگو اولايلارين نوماييشين گؤسترمه‌يين ايسته‌ييب و ديره‌نيرديلر .

حاجي‌زاده كيمسه‌يه پيسليك ائتمه‌ييب ياشاييشيندا ايكي اوزلولوك ، يالتاقليق و يالان دانيشماقدان ساقيناردي ، اؤز هونرينه وورغون ايدي . تئاترين كوكلو و ائللرين ياشاييش بولاغلاريندان قايناييب گلمه‌سينه اينامي وارايدي . اؤز ياراديجيليغيندان يارديم آليب ايرنج ايشلري قامچيلاييردي دئمك بو يولدا ازيليب سيخينتيلار چكسه‌ايدي ده كيمسه‌دن گيله‌يلنمه‌ييب بو ساياق حيات سورمه‌يي اوره‌كدن سئويردي. 

قولدور و قان سوران حوكومت اونا و اونون خالقينا اولدوقجا ظولم ائديردي . اودا اؤز ميرت و شوخلوقلاري آراسيندا آذربايجان خالقينا اولان ظولم‌لرين  اوره‌ك بولانديران اوزون گوز اؤنونه چيخارديب ، ديل ، مدنييت و فرهنگلرينه خور باخانلاري ، اينسانلاري حياتين شيرين آزادليقيندان محروم ائده‌نلري ، گونده‌مين بير فاجيعه يارالديب اؤزلرين اينسان سئور نيشان وئره‌نلري ، اؤز آنا ديللرينده يازيب اوخويانلارين قلملرين سينديريب دوداقلارين قيفيللايانلاري ، بير بويوك ميللتي قورتولماز عذابلارايله ال باياخا ائده‌نلري قورخمازجاسينا تنقيد ائديب اؤز ايشيندن اولدوقو قدر لذذت آپاريردي .

ميرزا باقر آردي كسيلمز توتولوب ، بوراخيلماقدان يورولوب ، پليس قوه‌لرينين اليندن راحات قالسين دييه تهرانا ساراي يوللانير نئچه آي اورادا قالديقدا غريبليك ـ كيمسه سيزليك روحون اينجيديب يئنه‌ده تبريزه قاييدير .

صادق كودتا آدلي روشوت خور بير پليسين اليندن جانا گليب نئچه موددت آسوده ياشاماق اوچون باشقا دؤنه تهرانا گئدير . يييه‌سي قديمكي دوستلاريندان اولان بير توخوجو كرخانادا ايشله‌مه‌يه باشلايير اورادا ياشينين چوخلوقون نظره آليب ايشچيلره چاي‌لا خوره‌ك حاضيرلاماق ايشين ‌عهده سينه قويورلار . ايكي ايل بئله اؤتور . آنجاق او حياتا يالنيز مادي گؤزله يوخ اينساني گؤزله باخير . ايشچيلرين امكلريندن جيبلرين دولدورانلاري اؤز قدرتلي هونري ايله يئري گلديكده تنقيد ائديب اوووجلارين آچير . او اينسانليغي اوخشاييب بزه‌ين اينسان آدينا لايق ياشاييش تمل داشلاريني تشكيل ائدن ساغلام و شرافتلي صفتلرين جيدي طرفداري اولوب عين زاماندا ياراماز چيركين و ايرنج صفتلري شددتله قامچيلايير . بئله‌ليكله دانيشقلاري اربابين عصبلنديريب غضبينه باعث اولور تئزليكله اونو ايشدن چيخارديب اليندن آسوده‌لشير .

حاجي‌زاده تهران كيمي قاپ ـ باجاسيز شهريده سونسوز چئتينليكلرله ياشاماغا مجبور اولور . چوخلو گئت ـ گلدن سونرا اوقاف مسئولارين راضي ائدير اونون ارثيه‌سين عميسي اؤز باشينا او ايداره‌يه وقف ائتديگي اوچون آيدا يوز آلتميش تومن آيليق آلسين .

تهرانين آشاغي حصصه‌سينده آلتميش تومنه بير اوتاق ايجاره ائديب قالان يوز تومنله اؤلمه ديريل عؤمور سورور . آز زامان اؤتمه‌دن ائو يييه‌سي اتاق ايجاره‌سين آرتيرماقين تكليف ائدير ، بئله ائتمه‌سن بوردان گئتمه‌ليسن دئيير . او چوخ يالواريب ائو يييه‌سي آز ائشيدير . پولون يوخدور گئت اؤل دئيير .

بير سويوق قيش گئجه‌سينده اَيني يالين ، ائودن چيخيب آج قارينلا خسته‌ليكدن قيزديرما توتموش جيسميني وطني تبريزه يئتيرمك فيكرينه دوشور . كرج جاده‌سينده بير تبريزلي سوروجو اونو ماشينينا مينديريب ، تبريزده شهناز دؤرد يولوندا يئره سالير . اؤز دوغما يوردوندا كيمسه‌سيز اولان حاجي‌زاده يئرسيزليكدن پاشاژ قاباغيندا گؤيدن قار تؤكه ـ تؤكه شاختالي ، سازاقلي هاوادا بير توكان تينينده دالدالانير . دان اولدوزو چيخمادان اونون آزادليق و اينسانليق عئشقيله چيرپينان‌ اوره‌يي دويونتوندن دايانيب عظمتلي روحو سمالارا يوكسه‌لير .

يازيقلار اولسون كي صوبح آچيلاندان سونرا بير كيمسه اونو تانيمايير . آدامسيز اولدوغوندان ‌جنازه‌سي نئچه گون (پزشك قانوني )‌ده قالير . سويوق بدنين طوبائيه قبريستانيندا يويويان‌ ميرده‌شير دئيير بو حاج علي‌نين قارداش اوغلوسو ميرزا باقر‌دير . بئله‌ليكه‌له بير عؤمر خالقيني گولودور‌مه‌يه چاليشيب اؤز ذاتي هونريندن مايا قويان حاجي‌زاده دوغما ديياريندا غريبجه‌سينه تورپاغا تاپشيريليب ، تاريخه قووشور .

                                                              

                                                        اوياق

 

 

 

 

قايناقلار :

1 ـ سعيد منيري : گوشه هايي از زندگي ميرزا باقر حاجي زاده ـ انتشارات فرزانه ، تهران 1361

2ـ گنجعلي صباحي : اؤتن گونلريم ـ انتشارات دنيا ، تهران 1372 صفحه 80 و 81

3 ـ م. ع . فرزانه : پهلوي رژيمينده جنوبي آذربايجاندا شفاهي خلق ادبياتي نين توپلانماسي ، آراشديريلماسي و نشري تاريخيندن ( 2 )  ـ وارليق ، صايي 1 ـ 92 صفحه 87

 

اوز ایچیمیزده بولونمه یک

دوشونجه لي دوستوم :

بيز ايندي تاريخين سونون يوخ ويجدانين اؤلن دوورانين سوروروك ، اينسانليق مسخ اولوب ، عاقل و حقيقت  چيراغينين نورو آزالمادادير ، ييرتيجيليق ، اؤز ايسته مه لر ، منمليكلر ، لطيف احساساتي و هاميني سئومك حيسسيني اوركلرده اؤلدوروب بير بئله ياسالارين ( قانون ) ايچينده هله ده مئشه ياساسي ( قانون جنگل ) حوكم سورور . باشقا كوره لرين سيررينا ال تاپماق ، گويلري ياريب داليسيجا اينسانا آلچاق گؤزو ايله باخماق اينسان اولماغي سورغو آلتينا آپارير .

بئله بير زاماندا بير ـ بيريميزه ياخينلاشماق ، حياتي دريندن دويماق ، اينسانا دوشونجه سي قدر حؤرمت قويماق ان ايلكين گؤره و لردندير ( وظيفه ) . نه ياخشي كي بئله اولوب اؤز ايچيميزده بؤلونمه يك .

 

                   دوشمه سين

 

بير شيرين سؤزلر يازاق،ديلدن دوداقدان دوشمه سين
ائيله واختيندا دَره ك بو بار بوداقدان دوشمه سين
ائل سئور انسانلارا اولماق گره ك داغ تك داياق
اؤز يولوندان قالماييب ، بير آن آياقدان دوشمه سين
عشق ، او معنادان ساري بير نغمه لر ساز ائيله يك
اؤلكه ده بير كيمسه نين ذوقو داماقدان دوشمه سين
دينله سين جانلا ، قولاقيله بو ائل ميضراب سسين
ساز دولانسين اَل به اَل بو سس چانداقدان دوشمه سين
قايناسين طبعي بيزيم شاعيرلرين هر ساحه ده
سيرغايا دونسون قيزيل سؤزلر قولاقدان دوشمه سين
جانلي ـ جانلي تابلولار ترسيم اولونسون شعرايله
فيكريدن زينت آليب گؤزدن ـ بوياقدان دوشمه سين
چاغلاناندا شاعيرين طبعي دوغار اَنگين اثر
اوستاديم ،‌پيريم!«مغان» ين شعري چاغدان دوشمه سين
گل« اوياق » تك كونلونو سوسله بوتون سيرداشلارا
ائل سئور ، مهمان سئور بو ائل قوناقدان دوشمه سين

 

دانیشیق

 

 

دانيشيق

                                                                     دانيشيق آپاران : وحيد محمد نيا

                                                  فارسی متندن چئویرن : اویاق

 

آذربايجان مدنيتي بو باخين اون ايلده بوللو دييشيكليكلرين تانيقي اولوب و اؤنملي دؤنوشمه ده  اؤلكه نين اديب و مدنيت خاديملري تمللي رول بوراخيبلار . خانيملارا مخصوص اولان ايلك رسمي اركسترين قورولوشو ، « ساري تئل » آدلي عاشيقلارا عايد ايلك رسمي موسيقي گروپون يارانماسي ، ملامحمد فضولي آدينا كوتلوي كيتاب ائوينين تملي ، فضولي آدلي ادبي درنه يين ايشه باشلاماسي ، اوشاقلارا مخصوص اولان « تولكو ناغيلي » آدلي ادبي توركو تيلويزيا نومايشنامه سينين تبريز و باشقا مركزلرده ياييلماسي و ... بوسبوتون سادالاديغيميز بو مدني ايشلره اؤلكه ميزين اديب ومدنيت خاديمي اولان اوره يي آلوولو صنعتكار « افشار » تخللوصلو رضا افشارپورون اولو چاباسي ايله سون قويولوب.

سورغو : بيليريك سيز آذربايجان يازيچي ، شاعير و صنعتكارلاري آراسيندا تانينميش بيرشخص سيز. رجاء ائديرم يئني آياق توتموش يايينيميزين گنج اوخوجولارينادا اؤزونوزو تانيتديراسيز !

جاواب : رضا افشارپورام « افشار» تخللوص ائدرم . 1342جي گونش ايل شهريورين ايلك گونو تبريزين ( چاي قيراغي ) محلله سينده دوينايا گؤز آچميشام . 6/5/1371 تامين اجتماعي سازمانيندا استخدام اولوب و ايندي 29 بهمن خسته خاناسينين راديولوژي بؤلومونده چاليشيرام

ـ اؤز مدني ، هنري چاليشمالاريزدان دانيشين !

ـ‌ بير موددت تبريز ، اروميه و اردبيل راديو ، تلويزيا مركزلري و شبكه جهاني سحرده يازيچيليق ، آپاريجيچيليق ، موترجيمچيليك ، تئاتر و موسيقي گوروپلارينين باشجيليغي عونوانيلا چاليشمالاريم اولوب . 1370 جي گونش ايلي ايداره لر بسيجي نين ناحيه بير ستادي واسيطه سيله سپاه پاسدارانين آذربايجان ناحيه سينين فرهنگي ـ هنري بؤلومو ايله ايش امكداشليغيم اولوب . او ايلين مدني چاليشمالارينا عايد آدليم « گجيل قاپيسي » نومايشنامه سي هامان ايلين بسيج هفته سينده تبريز بيليم يوردونون وحدت تالاريندا صحنه يه  چيخيب.

1371 جي گونش ايلي شرقي آذربايجانين كار وامور اجتماعي ايداره سيله امكداشليغا باشلاييب و ايشچيلرين فرهنگي ـ ورزشي توپلوم محللينده مدني ، هنري ايشلرينين باشچيليغين بوينوما گؤتورموشم . او زامان هاي ـ كوي يارالدان دردسرلي ملامحمد فضولي كتاب ائوي نين و اونون آرديجا فضولي ادبي درنه يينين تمل داشي قويولدو . اوچ يوز نفر آذربايجان ادب سئور و اوره يي آلوولو صنعتكارلارين گروپون يارالديب و باشچيليق ائتميشم .

بيرموددت شرقي آذربايجانين بهزيستي اداره سينين فرهنگي – هنري ايشلرينين مشورتچي سي اولوب آد آپارديغيم اداره نين آدي آلتيندا اؤلكه سئويسينده نئچه تئاتر و موسيقي تورنلرينده اورتاقليق ائتميشم .

ـ فضولي كتاب ائوينه داير آرتيق صوحبتيز اولا بيلر مي ؟

ـ‌ 1371 جي ايلده هنرلي دوستوم جواد آقا درخشان اؤنريسي و مكتب داشلاريمين بيريسينين چاغيريشيله كي اؤزو ايشچلر باشگاهينين مودورو ايدي بو توپلوم محللينه يول تاپديم . اؤز آرالاريندا قرار قويموشدورلار « گجل قاپيسي» ن شرقي آذربايجانين چئشيدلي فابريكالاريندا تاماشايا قويسونلار، اويونچولارين توركو يازيني دوزگون اوخوماغا باجاريقلاري اولمادان مندن ايسته نيلدي بو ايشده اونلارا يارديم ائدم . ماسا دوره سينه چاتان يئرده ايديك كي بير بؤيوك بوش سالونون اولماسي ديققتيمي اؤزونه ساري چكدي .

توپلوم يئرينين او زامانكي يؤنتمه ني نه كتاب ائوي نين ياراتما اؤنري سين وئرديم . ايش اداره سنين باش مودورو ايله اوتوروم ترتيب وئريب و كتاب ائوي چئوره سينده دانيشيقلار آپارديق . اونلار سؤز وئرديلر ايه ر كتاب توپلامادا ايش اداره سين خرجه سالماييب و بو ايشي هنرو مدنيت خادملرايله الي آچيق خيرلر گؤرسه لر ايش اداره سيده سؤزو گئدن سالونو پولسوز سيزين اختياريزا قويار . بو اويغون گؤرمه نين آرديجا كتاب توپلاما باشلانيب و گؤزله نيلمز قارشيلاما ايله اوزبه اوز اولدو ائله كي ايكي آی اؤتمه ميش هديه اولونموش كتابلار سئل ساياق توپلوم محللينه آخيب و او يئرين اوتاقلاري كتاب آنبارينا چئوريلدي .

ياديمدادير حؤرمتلي اوستاديم دكتر يوسف معماري جنابلاري نئچه ده يرلي كتاب گؤندرميشديلر كي منيم اوردا اولماديغيمدان توپلوم محللينين امكداشلاريندان بيري اولان رحيم آقا محمودي او كتابلاري تحويل وئره نين اعتماديندان تعجبله نيب دئييردي : كتاب گتيرن اوشونمه دن اونلاري منه وئردي هئچ رسيد ده ايسته مه دي .

يئري وار بوردا شن روحلو تيمسار سپهبد سيدابراهيم مبين ( حؤرمتلي اوستاد و آلقيشلاييجيم دكتر مبين جنابلاري نين قارداشلاري ) ندان اؤز شخصي كتابلارين بركتلي عؤمرونون سونوندا فضولي كتاب ائوينه اتحاف ائتمه سينه گؤره خاطيرلايام .

كتاب ييغما ايشلري ييغجاملاشماميشدي كي آدي آپاريلان بوش سالون ، باشگاهين بوفه سينه چئوريلدي و منيم بوللو ديرنمه گيمين سونوجوندا استفاده سيز داخمايا اوخشار بير اوتاق كتاب ائوينين دفتري اوچون منه وئريلدي . او اوتاغين ايشه گلمز قيوير ـ زيورين بوشاتماسيله تميزله مه سي اؤزو اوزون بير بحث دير كي قالسين .

ـ كتاب ائوينين هاي ـ كوي و دردسرلريندن سؤز آچديز رجاء ائديرم بو خصوصدا آرتيق دانيشاسيز !

ـ كتاب ائوينين مسئله‌ و چتينليكلرين و دوز دئسك دردلرين اوچ چئشيدلي بؤلومده آراشديرماق اولار :

  1 – مالي سؤيكه نه جكسيز بوش ال ايله كتاب توپلاييب كتاب ائوين تجهيز     ائله مك .

     بو چتينليگي آرادان قالديرماق اوچون اوستانيميزين ان بؤيوك هنري گوروپون يارادديم كي ده يرلي اوستاديم دكتر مبين جنابلارينين اؤنه ري ( پيشنهاد ) ايله چئشيدلي مدني ـ هنري برنامه لرين گؤستريشي برابرينده پول يئرينه كتاب آليب و كتاب ائوينين اختيارينا بوراخديم .

  2 ـ اوستانيميزين بير پارا اداره لرينين او زامانكي مسئوللارينين ، بيزيم مدني قورولوشوموزون به زيي اولان ملامحمد فضولي نين آد و اثرلريله تانيش سيزليغي .

     اؤلكه ميزين او گرگين واختيندا كي يابانجيلارين مدني آخيني ايله اوز به اوز ايدي و اوستانيميزين بير پارا او زامانكي مدني مسئوللاريندان گؤزله نيليردي كسگين مدين ايشلرله او آمانسيز آخينين قارشين آلماغا گره كلي آدديملارآتسينلار تاسفلر اولسون بو خصوصدا بير تمللي و قارشي آلان ايش گؤرمه ديكلري قالسين قيراقدا ، اؤز بيليكلرينين آزليغي اؤزره داهي فضولي نين آد و اثرلرايله تانيش اولمادان بو حكيم و سؤز بئجردن شيعه انساني ده ير سيز و آلچاق بير شخص سانيرديلار . كي 1994 ميلادي ، 1373 گونش ايلي ، جهاني يونسكو سازماني طرفيندن او ايل فضولي ايلي آدلاندي و اونون آرديجا ، تبريز شهرداريسينين فرهنگي ، اجتماعي طرفيندن فضولي دوغومونون آلتي يوز اينجي ايلين 7/5/1373 ده شرقي آذربايجان و ايرانين عاليملر ، فاضيللر و آزاده فضولي تانييانلارينين ثمرلي حضورلاريلا تبريزين شهرداري سالونوندا بير طنطنه لي توره ن كئچيريليب ، فضولي اثرلري آراشديريليب و آدي عزيزلندي كي بو مراسيم بير پارا فضولي ايله آز تانيش اولان مسئوللارين بيزيم اوچون اولان هده ـ قورخو و سيخينتيلاريندان آزالدي .

    3 – ايش اداره سينين مسئوللاري دَ ييشيلن زامانلار يئنی مسئولارا كتاب ائوي له هنري گروپون نئجه يارانماسيله چاليشمالارين آچيقالاييب تانيش ائتمك .

    كتاب ائوينده ال ايشه قاتانلارلا منيم ياخامدان آسلانان چتينليك و بيزي آرتيق اينجيدن اساسلي موشكول ،‌ايش اداره سيله باشگاهين مودورولوك مسندينه سويكنن بعضي بيليكسيز دوستلار و گاهدان دا كينه لي بيلگينلرين طرفيندن سايمامازليق و حؤرمتسيزليك لر ايدي . مسئوللارين دَييشيلن زاماني منيم رسمي ايش يئريم اولان 29 بهمن خسته خاناسينين راديولوژي بؤلومونده ايش بوللوغو بير يؤندن ، بؤيوك چتينليگيم اولان جسمي و گل ـ گئت له ايلگيلي موشكولوم باشقا طرفدن اولا ـ اولا مجبور ايديم بو‌آقالاري آراييب اَل تاپاندان سونرا كتاب ائوي له هنري گوروپون نئجه يارانماسين اونلارا آچيقلايام كي ايشين باشلانيشيندا كارگرلر باشگاهينن دوشگون و دولاشيق دوروموندا گيزلنميش بئله چتينليك و دردسرلردن خبرسيزايديم .

ـ سيزي فضولي كتاب ائوينينن تمل داشي قويان و برنامه لرينين طراحي كيمي تانيييريق . سايديغيز چتينليكلري آرادان قالديرماغا هانسي فيكيرلري ائتميسيز ؟

ـ‌ قرارا گلميشديم بوگون سيزين حضورونوز ايشقلانديران ائويمي كتاب ائوينين اختياريندا قويام بو خصوصدا مدني مسئوللارلا نئچه ياخين يولداشلاريم ايله دانيشيغيم اولدو . بو ايشي يئرينه قويماق حاليندا ايديم كي تصادف اوزره شرقي آذربايجانين فرهنگي شوراسينين عضوي و تيكمه داش شهرينين اسلامي شوراسينين نماينده سي دكتر حسين صيامي جنابلاريلا تانيش اولدوم . دئمك ائله بيل بو تانيشليقدان اؤنجه اونلار كتاب ائوي و بنده نين خصوصوندا استانين فرهنگي شوارسينين عضوي و كارگرلر ائوي تبريز قورولوشونون حورمتلي دبيري حاج كريم آقا صادقزاده ايله دانيشيب و فضولي كتاب ائوينين دولاشيق دورومون آرادان قالديرماق و جدي چاليشماغا يارديم ائديجي قوول آلميشلار كي بو گؤروش و حاجي آقا صادقزاده ايله سيم آرخاسيندا دانيشيغيميز سبب اولدو هله ليك چابالارينين يولون گؤزله يك .

ـ سيزين تبريز ايشچيلر ائوي قورولوشو ايله امكداشليغينيز اولوب مي ؟

ـ عادي چاليشمالاريمدان باشقا 1373و 1374 جي گونش ايللرينين ايشچيلر هفته سينه داير شنليك توره نلرينده آپارجي و مسئول مدير عنوانيندا  امكداشليغيم اولوب. اوندان باشقا ايشچيلر ائوينين حؤرمتلي اجرايي ايشلر مسئولونون مكتوب چاغيريشي ايله كرمانشاه دا كئچيريلن ايشچيلر تئاتر جشنواره سينده اشتراك ائتميشم .

ـ اوخوجولاريمزا كارگرلرين فرهنگي ـ هنري ايشلرينين مسئوليتي سيزينله اولان زاماندان دانيشين !

ـ ايشچيلرباشگاهيندا اولان زامان چوخلو موناسيبتلرده چئشيدلي تئاتر و موسيقي گروپلار واسيطه سيله شهريميزين موختلف سالونلاريندا گؤسته ريشيميز اولوب و بو ايشلرين قيراغيندا نئچه تئاتر و موسيقي جشنواره سينده اورتاقليق ائتميشم . ائله هامان زامان نئچه راديو ـ تلويزيا مركزلرينه برنامه حاضيرله ييب و اجرا ائتميشم . اونلاردان اؤرنك ؛ تلويزيا نومايشي « تولكو ناغيلي » تبريزده ، نئچه قطعه موسيقي اروميه مركزينده ، تلويزيا نومايشي « سعادت سارايي » شبكه جهاني سحر ده و... آد آپارماق اولار .

ايشچيلر باشگاهيندا كي سالونون مندن باشقا ايشله ده ني يوخودور . منيم نظريمي يوخلامادان بير اويغونسوز و گؤبود حركتده تعمير ائتمك آديلا باشگاه و اداره كل مودورلري واسيطه سيله اورانين قاپيسي قاپالانيب و هنري ايشلردن باشي چيخمايان كيمسه لرين اويغون گؤرمه سيله يئني دن دوزه ليب و بير قابا توتولموش خاطيرلاما يازيلا كي ؛ بو سالون فلان كيمسه نين مودورلوك زاماني و بهمان كيمسه نين مسئوليتي آلتيندا يئني دن تعمير اولوندو ( و بورانين قاپيسي همه شه ليك صنعتكار و هنر هوسكارلارينين اوزونه باغلي اولاجاق ) عنوانيله او يئرين گيريشينده آسلاندي .

ـ سيزين مسئولييتيز آلتيندا اولان فضولي ادبي درنه يين اورتولو قاپالانماسيندان بيزه دانيشين !

ـ فضولي ادبي انجمن ، كيشيلي ، قادينلي حؤرمتلي شاعير و يازيچيلارين شورلو حضورو ايله هر هفته شنبه صاباحي باشگاهين توپلوم سالونوندا اجرا اولوناردي و بو يئر آدليم وگنج شاعيرلرين شعر اوخوما و فيكير چاخناشديرما محللينه چئوريلميشدير و هر هفته قاباقكي   هفته دن داها آرتيق ، شهريميزين چئشيدلي قشريلريندن خصوصيله ايشچيلرين حضورو ايله قارشيلانيردي . درنه يين جلسه لري آرديجيل داواملانيردي كي 30/8/72 باشگاهين واخت مودورو مندن ايسته دي درنه يين گله جك مسئولييتين ايشچيلر اداره سينين كارمندي اولان « آقاي صديق » ه بوراخيم .منده بير سؤز دئمه دن مكتوب استعفامي وئريب و انجمن ين مسئولييتين بوينومدا اوستادليق حاققي اولان ـ آدي اوسته آپاريلان ـ قريحه لي شاعيره تاپشيرديم . باشگاهين مودورو 1/9/72 منيم استعفامين آلتيندا بايگاني دستورو وئريب و بئله ليكله بنده  نين استعفانامه سيله بيرگه ادبي انجمن ده بايگاني اولوب  قاپيسي قاپالاندي . ماراقليسي بوردادير كي آقاي صديق بو ماجرادان خبرسيز ايميش .

چوخلو شاعيرلر فضولي كتاب ائوي و ادبي انجمن باره ده شعر يازيبلار كي اؤرنك اوچون ايكيسيندن آد آپاريرام .

1/8/72 باجاريقلي شاعير و يازيچي «اوياق» يازميشديلار :

 

چاليشير منتسيز ســـارسيلماز افشار
گـونش تک آيـــدينــدير تميز نييتي
آرزو سو ظولمتيــــن باغريني يارماق 
اونملي يــولــودور عـــومـــور زينتي

بير اوجاق يانديريــب ائللر گوجو ايله
دونياميز دوردوقــجا آلووولو اولسون
شاعيرلر ييـــغيشيب صفا پايلاسين            
هميشه بو مکان نغمه ايله دولسون

     سوسله ييب بو ائوي بير اينسان آدي              
      اوچ ديلــين دانيلماز ماهير اوستادي
      دوغـوردان بـو اولـو کتاب ائوينــه            
      نه گـوزل يــاراشــير فضوليآدي

 

يالقيز تخللوص ائدن ذووقلو شاعير حيدرآقا محمودزاده گونش ايلي 1372 جي ايل « انجمن ادبي فضولي » آدلي بير غزل يازيبلار كي نئچه بيت اوندان نقل ائديرم .

 

در دلـم شـوري فتـــاده از صفاي انـجمن
تا كه ديدم اين چنين حال  و هواي انجمن
حرمت نام فضولي را فزون خواهد نمود      
هــر كـه باشـد در حقيقت آشنـاي انجمن
..........

وقت ديدار عزيزان ميرسد هر هفته چون  
مي تپـد در سينــه قلب من  براي انجمن
جـان مــن بـــاشد فــداي غيـرت مردانــه      
آنـکه شد بنــيانگذار و رهنمــاي  انجمن
يالقيزا  جز كـــوي دلبـر ره نمي پويد دلـم   
روشني بخشد به چشمم توتياي انجمن

ده يرلي اوستاد حاج موسي آقا هريسي نژاد همه شه فضولي ادبي درنه ييندن ياخشيليقلا آد آپاريب و او آغير عيارلي انجمني آذربايجان ادبياتيندا قالارگي بويورارلار .

 

ـ ايشچيلر باشگاهينين مدني ـ هنري چابالاري سيزين مودورلوك زاماني يوكسك سئويه ده گئديردي و جؤرعتله دئمك اولار او باشگاه تيكيلندن بئله فايدالي چاليشما گؤرمه ميشدي . بئلنچي بير ايشلرده مودورلوك رولون نئجه گؤرورسوز ؟

 

ـ اوول ده گره كلي گؤرورم هنر و اونون انگين يونلريندن قيسا اولموشسادا نئچه كلمه حضورونوزا چاتديرام . اينسانين ايچ ايستكلريله درين دويغولاري هنر آدلي ان اينجه و يوموشاق وسيله ايله دئييلير كي اونون بوللو قول ـ بوتاغي وار . اؤرنك اوچون شعر ، موسيقي ، تئاتر ، هئيكل يونما ، سينما و ... آد آپارماق اولار و آمما سيزين سورغوزا جاواب ؛ باشگاهين واخت مسئولونون هنردن بوتون يؤنلو تانيشليغي ايله گوجلو دوزگون انگيزه سي ، مدني ـ هنري چاليشمالارا آرخا دورماقدا و يابانجيلارين آمانسيز مدني آخينلارينين قارشيندا ، زنگين و چيلخا مدنيتيميزين اودلو سلاحي ايله اوصوللو دايانماق گؤره وين دويماق بير طرفدن و منيم صنعتين چئشيدلي بوتاقلارينا تانيشليغيم آيري جهتدن و اوندان يوخاري استانيميزين هنر بوداتاقلارينين تانيشلاري ايله شورلو گنج صنعتكارلارين منه آرخايينليغي سبب اولدو آلچاق كؤنول ، آزاده و اديب صنعتكار يولداشلاريملا بو كيچيك خاديم اؤز گئجه ـ گوندوز چاليشمالاريله گون به گون باشگاهين چابالارين چوخالتسين و هنر سئور خيرخواه انسانلارين اوزاق ـ ياخيندان حمايه لري بيزي اؤز قوتسال يولوموزا داوام وئرمه يه ايناملي و سارسيلماز ائتسينلر . بونلار هاميسي منيم مدني ـ هنري مودورلوگومون گئنيشلنمه سينه ائتگيله ين اولموشدولار .

باشگاهين بعضي مودورلري هنري يالنيز اؤز پست و مقاملاريين آرتيرماغا نردووان بيليب و ائله اونا گوره گاهدان بيزه هاوار دوروردولار . آنجاق اودو اؤز قاباقلارينا چكمه فيكيرلريندن اؤرتوك گؤتورولنده ايكي اوزلولوك اوزره آرخا دورمالاريندان ال چكيرديلر كي اونلارين بو ايشلري هنر ميدانين پيسليكلرده بولاشمادان اوزاقلاشديردي .

مجتمعين فرهنگي ـ هنري مسئوللاري آراسيندا بير قاباريق اؤرنه يين تانيق اولدوم . كي مدنيت له آليشقانسيزليغي بير ياندا قالسين كينه اوزره اؤزون بيلمه مزليگه ووراراق بيزيمله بوللو عيناد ائديب و صنعتكارلارين سيل كيمي آخان چابالارينين قاباغين آلماغا جان آتدي و تاسفولر اولسون كيشي ليكدن اوزاق ضربه لرده ووردو . كي بو داش آتمالار مجتمعين اوره يي آلوولو هنرمندلرينين سارسيلماز داياناجاقلاري آراسيندا بوشلوق سالمادان يئني اثرلر ياراتمالارينا سبب اولدو . اؤرنك اوچون دونياسين دَييشديرميش شاعير و يازيچي دوستوم رحمتليك رضا غفاري جنابلارينين طنز مقاله لريندن آد آپارماق اولار .

حاق چاي کيمي دريايه آخيب يول تاپاجاقدير

                                                داش آتماق ايلان کيمسه اونو چوندوره بيلمز

دونياده قارانليقلار اگــر جمع اولا بــا هــم       

                                               بير خيرداجا شمعين ايشيغين سوندوره بيلمز

 

ـ ايش اداره سيله باشگاهين بو گونكو مودورلرينه باخيشيز نه دير ؟

ـ‌ ايش اداره سينين حؤرمتلي مودورگولون يالنيز ائشيتديگيم سؤزلردن تانيرام و ياخيندان تانيشليغيم يوخدور . او جنابلاري اوزاق ـ اوزاق دان ، علاقه لي ، جان يانديران و بوينونا آلديغي ايشلر اوچون تعهدلو اولماسين تانيرام . آنجاق باشگاهين ايندكي حؤرمتلي مودورو عزيز يولداشيم حيدر آقا چهره اي جنابلاريلا نئچه ايلدير ياخيندان تانيشام كي اونلار كئچميش ده كي مودرولوك زامانلاري باشگاهين فرهنگي ـ هنري چابالاريندان جان يانديريجي حيمايه ائدردي و منيمله باشقا هنرمندلرين او جنابلا رياسيز دوستولوغونا سبب اولموشدو . اومودوم وار ايندكي مودرولوكلرينه كئچميشه تاي هنر و مدنيته آرخا دورمادا اللريندن گله ني اسيرگه مه سينلر . و اولو تانرينين مرحمتلريندن يارديم آليب اختيارلاريندا اولان چئشيدلي ابزارلارلا مدنييتميزين داها چيچكله نمه سينه ائتگيله ين اولسونلار .

ـ بو دانيشيقدا سيزين صميمي حضورونوزدان تشكور ائديب بير داها ادبي انجمن ين ، هنري گروپلا ملامحمد فضولي كتابخاناناسينين يئني دن  يولا سالماسيندا سيزه باشاريلار و بوللو نائليت ديله ييرم .

ـ‌ منده اؤز نووبمده سيزدن و ده يرلي يايينيزين بوتون امكداشلاريندان تشكور ائديب اوخوجولاريزا نائليت آرزيلاييرام .